Fort Honswijk

Korte beschrijving

Eenmaal onder de indruk van de Nieuwe Hollandse Waterlinie willen we dit gedeelte van Nederland afronden met nog een wandeling langs de forten. In dit geval wordt bijna de hele wandeling gewijd aan verdedigingswerken.

Lopen we aan de ene kant langs defensiewerken rond Fort Honswijk met innundatie gebieden om een vijand uit het oosten tegen te kunnen houden, komen we tot slot langs het Stuwcomplex Hagestein, de enorme stuwen die voor ons voldoende water komend uit Duitsland moeten opstuwen om ons – misschien juist tegen hen - te beschermen! Het kan verkeren in Nederland. We kijken in de geschiedenis terug om te zien waarom deze verdedigingswerken zo zijn ontworpen en waarom dit de investering waard is.

Het is een wandeling over bijna geheel verharde wegen. We starten in de oostelijke kern van Tull en ’t Waal op een mooi parkeerplaatsje. Over een lange Achterdijk gaan we naar het Werk aan de Groeneweg met de bunkers en de loopgraven. Over de Lekdijk langs de mooie boerderijen van Honswijk komen we uit bij Fort Honswijk. Erg gelijkend op Fort Everdingen aan de overkant van de Lek.

Langs het Inundatiekanaal met de Lunet aan de Snel en Gedekte Gemeenschapweg naar het Werk aan de Korte Uitweg, waar we pauzeren op een unieke locatie. Na de pauze over Lekdijk naar de Stuw van Hagestein bij Ossenwaard. Daarna kunnen we nog omlopen om een inundatiebos te bekijken of terug naar de parkeerplaats.

Het is door-de-week rustig lopen. In het weekend zal het drukker zijn. Veel wandelplezier.


Kenmerken

Startpunt: Tull en ‘t Waal: parkeerplaatsLange Uitweg 37
Startlocatie: Utrecht, Nederland
Coördinaten N51.989000 E5.165000
Afstanden: 16, 15, 14, 9 km
Type: Cultuur, Open, Vergezicht
Begaanbaar: Doorgaans goed begaanbaar
Rolstoel: Niet toegankelijk
Honden: Aangelijnd
Horeca: Halverwege
Gelopen op: 10-11-2017

Route informatie

Een GPS wandeling van 14 km rondom fort Honswijk bij Everdingen.
De wandeling is heeft verschillende alternatieven van  16, 15 en 9 km
De paden op deze wandeling zijn goed begaanbaar. Kunnen ook plaatselijk nat zijn.
Halverwege komt u een horecagelegenheid tegen.
Van deze wandeling is zowel een Track als een WPT-Route beschikbaar.



Acties

Navigeer naar startlocatie Download (ZIP) Download (GPX) Bekijk kaart/tracks Bekijk de fotoserie Print wandeling tekst

Startlocatie


Reacties



Wij zijn benieuwd naar uw reactie. Wel hebben we een aantal spelregels waar we u even op willen attenderen

  • Alle velden moeten verplicht worden ingevuld.
  • Uw reactie wordt pas na goedkeuring zichtbaar in de lijst ervaringen.
  • Uw e-mail adres niet wordt getoond op de site.
  • De webmaster behoudt zich het recht uw tekst aan te passen.
  • Het is niet toegestaan email-adressen, enige weblinks of schuttingtaal in de tekst op te nemen. Bij veelvuldig misbruik kan u de mogelijkheid van opslaan worden ontzegd.
  • Als u ons een link wilt doorsturen dan a.u.b. per email.
  • English texts will not be accepted. All input needs to be approved by the webmaster on forehand before be visible on this website. So save yourself the trouble.


Langere beschrijving


GPSwalking.nlSTART/FINISH/PARKEREN N51 59.352 E5 09.901
We starten op de parkeerplaats Lange Uitweg 37 , Tull en ‘t Waal, iets ten zuiden van Houten. Het best te bereiken via Afslag 29 op de A29. Een kleine parkeerplaats is onze basis.

We gaan naar zuid de polder in via de Achterdijk.

Tull en 't Waal N51 59.362 E5 09.821
’t Waal met kerk en dorp ligt westelijk en Tull met de voormalige windmolen ligt aan de Uitweg, waar onze auto staat. Tull is de Molenbuurt.

Tull en 't Waal ligt op de Vuijlkoopstroomrug aan de noordzijde van de Lek. De ontginning van deze strook land dateert uit de 10de of 11de eeuw. Kerkelijk en bestuurlijk vormden Tull en 't Waal (en het meer oostelijk gelegen Honswijk) toen één geheel met het aan de zuidzijde van de rivier gelegen Gasperden (nu Hagestein). Daar bezaten de Utrechtse kapittels van de Dom en Oud-Munster een vroonhof. De verkaveling van de stroomrug is onregelmatig: de kavels zijn niet overal even lang. Eerst nadat de ontginning een eind was gevorderd werd voor de afwatering de Waalse- en Tulse wetering gegraven.

Het deel 't Waal (met de kerk en het dorp) grensde in het westen vanouds aan het gerecht Vreeswijk of De Vaart en oostelijk aan het goed Blasenburg. Tull - met de korenmolen en vier grote boerderijen - ligt ter weerszijden van de Uitweg (in oude akten "de afwegh bij het Vosje") en grenst aan de wetering Snel, tevens de grens met Honswijk. Ter beslechting van een geschil tussen de Graaf van Culemborg en de Heer van Asperen werd deze grens in 1338 vastgelegd, waarbij Honswijk bij Culemborg en Tull en 't Waal bij Asperen bleven behoren.

GPSwalking.nlTer Inleiding N51 59.344 E5 09.892
Buitenlanders vragen mijn dochter die in Almere woont hoe het is om onder zeeniveau te wonen. Zij voelen een soort bedreiging die permanent aanwezig is zoals een tsunami in een aardbevingsgebied. Die angst wordt overgedragen op een militaire vijand, die Nederland wil veroveren. We praten over de periode van 1700 tot eind 19e eeuw.

Men weet natuurlijk niet dat wij al eeuwen waterbeheer kennen en dat steeds verbeterd hebben om die gevaren van overstroming te voorkomen. Ook in deze tijd verhogen we de dijken en betalen we aan het Waterschap niet alleen voor het drinkwater, maar tienmaal zoveel voor het beheer van het water. En die controle over het water hebben we in het verleden omgebogen in ons voordeel wanneer het om de bescherming tegen een buitenlandse militaire vijand gaat. De Randstad Holland wordt een onneembare vesting wanneer we bepaalde gebieden gecontroleerd onder water laten lopen en die gebieden versterken met forten op kwetsbare doorgangen: de Hollandse Waterlinie.

GPSwalking.nlOude Hollandse Waterlinie N51 59.316 E5 09.898
De Oude Hollandse Waterlinie is, evenals haar navolgers (Nieuwe Hollandse Waterlinie en Stelling van Amsterdam) aangelegd ter verdediging van de economische en politieke macht van Holland en Amsterdam tegen aanvallen uit het zuiden en het oosten.

Deze verdediging is gebaseerd op het onder water zetten (inunderen) van grote gebieden, een concept dat buiten Nederland nergens op zo’n grote schaal is toegepast en dat gezien kan worden als één van de grootste infrastructurele ingrepen die ooit in ons land hebben plaatsgevonden. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is het grootste en duurste infrastructurele project ooit. Het kostte omgerekend naar nu: 50 miljard euro. Ter vergelijking: de Delta Werken kostten 20 miljard; de Betuwe Lijn kostte 12 miljard euro.

GPSwalking.nlWaterbergingsgebied Blokhoven N51 59.159 E5 09.954
Het waterschap legt in de polder Blokhoven een waterbergingsgebied/inundatieveld aan. Het gebied dient om piekbuien op te vangen. Om meer water te kunnen opvangen is een tussen de achterliggende polder en het inundatiegebied een stuw gebouwd. Hierdoor kan het peil in het inundatiegebied worden verlaagd zodat er veel meer water kan worden geborgen. Bij de stuw is voor de migratie van vissen een vispassage aangelegd.

Demonstratie inundatie. Het waterbergingsgebied wordt ook ingezet om te demonstreren hoe vroeger de Nieuwe Hollandse Waterlinie werkte. De bedoeling is dat in de zomerperiode het gebied tweemaal per maand onder water wordt gezet. Zo krijgt de bezoeker een idee hoe dit er vroeger uitzag. In het verlengde van dit item hebben we een extra lus gelegd voorbij het Waalse Bos naar het Verdronken Bos. Een verlenging van de wandelroute met 2 km.

GPSwalking.nlWaterlinie N51 58.958 E5 09.903
Nadat in 1814 Napoleon was verslagen in Waterloo willen de grootmachten in Europa een groot land dat sterk genoeg zou zijn om weerstand te bieden tegen nieuwe snode plannen van Frankrijk.

Daarom aanvaardt men de Benelux als nieuwe staat onder de naam Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Helaas zijn de Walen het daar niet mee eens en werken naar een onafhankelijk België toe.

Pas in 1839 accepteert Koning Willem I deze scheiding opgelegd door het Vereningd Koninkrijk. Willem I is daarmee zijn buffer tegen erfvijand Frankrijk kwijt en daarom laat hij door zijn zoon , de latere koning Willem II een nieuw verdedigingsstelsel ontwerpen ter bescherming Holland, het economisch hart van ons land.

GPSwalking.nlDe koning wil dat het strijdtoneel plaatsvindt in Noord-Brabant en de oostelijke provincies en dat het economisch hart in Holland gespaard blijft. Daarom worden verdedigingslinies opgebouwd waarachter het leger zich kan terugtrekken zonder de rest van het land prijs te geven.

Het nieuwe systeem wordt gebaseerd op de Hollandse Waterlinie en de West-Brabantse Waterlinie uit de 17e eeuw.

Omdat men de vijand uit het zuiden verwacht, en deze met een omtrekkende beweging ook via het oosten zal kunnen aanvallen worden de Waterlinies gebaseerd op de bijna onoverkomenlijke hindernissen van de Grote Rivieren en worden zij verder uitgebouwd en versterkt met de vestingen en forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, tussen Bergen op Zoom en Grave, de Zuiderwaterlinie, de IJssellinie en de Grebbelinie.

Een Vesting is een versterkte verdedigingstad met ingekwartierde militairen en burgerbevolking en een Fort kent alleen militairen als inwoners.

Als de eerste veldslagen in het zuiden en oosten de vijand niet kunnen tegenhouden dan worden de inundatiegebieden in stelling gebracht van de Nieuwe Hollandse Waterlinie die tussen 1840 en 1850 worden uitgebreid en waar de Stelling Honswijk deel van uit maakt.

GPSwalking.nlNieuwe Hollandse Waterlinie N51 58.529 E5 10.777
De Nieuwe Hollandse Waterlinie is aangelegd tussen 1815 en 1885 om niet alleen Holland maar ook Utrecht te verdedigen tegen aanvallen uit het oosten. Het was in een tijd dat Napoleon verslagen was bij Waterloo en men nog schoot met ijzeren kogels.

De linie is een keten van 50 forten en ruim 900 waterbouwkundige en militaire objecten die loopt van Muiderberg tot aan de Biesbosch. De defensieve werking van de linie is een combinatie van het hinderniseffect van onder water gezet terrein met een krachtig optreden van artillerie en infanterie.

Bepaalde polders worden onder water gezet (geïnundeerd). Genoeg qua waterhoogte om het doortrekken van voetvolk en paarden moeilijk te maken en te weinig om er met boten overheen te varen.

GPSwalking.nlOp die plaatsen waar wegen, spoorlijnen en vaarwegen de linie kruisen en bij hogere, niet-inundeer-bare terreinstroken zijn forten en batterijen gebouwd bemand met artillerie en infanterie om aanvallers te verhinderen via deze accessen binnen te dringen.

Hebben we andere plaatsen steeds losstaande forten gezien, hier gaat het om een gecombineerd werk van 1,5 km lengte met zware vooruit geschoven posten met het zwaartepunt in Fort Honswijk.

De steeds verdergaande wapenontwikkeling en vooral de opkomst van het vliegtuig maakt dat deze manier van verdedigen uit de tijd is geraakt. Nederland wil deze verdedigingslinie nu geplaatst zien op de UNESCO lijst van beschermd werelderfgoed.

GPSwalking.nlParagliding N51 58.667 E5 10.402
Op een van die grote boerderijen valt reeds van ver een hoge torenconstructie op. Het lijkt een starttoren voor paragliders of parapenters te zijn.

Een parapente of glijscherm is een soepele, parachute-achtige vleugel waarmee men kan zweven. In tegenstelling tot de 'ronde bol' parachute, die niet bestuurbaar is, is een glijscherm (net als een 'square' parachute) goed bestuurbaar.

De parapente bestaat uit twee stofdelen, boven- en onderzijde, verbonden door bruggen, hierdoor wordt de vleugelvorm verkregen. Het materiaal is gemaakt van speciaal geweven doek. Het bekendste is nylondoek.

Ongeremd vliegt een glijscherm ca. 35-40 km/u en maximaal geremd (kort voor een stall) ca. 20-23 km/u.

GPSwalking.nlWerk aan de Groene Weg N51 58.352 E5 11.131
De stelling is onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en gebouwd tijdens de mobilisatie van de Eerste Wereldoorlog. Het Werk aan de Groeneweg ligt 1700 meter oostelijker van Fort Honswijk en moest een eventuele directe aanval uit het oosten weerstaan.

De stelling bestaat uit een aarden wal met loopgraven en grachten. Deze stelling loopt vanaf de Achterdijk tot in de uiterwaarden van de Lek. Ook worden er schuilplaatsen gebouwd van gewapend beton.

In 1936 worden tien schuilplaatsen omgebouwd tot een kazemat. Tijdens de mobilisatie van de Tweede Wereldoorlog in 1939 en 1940 wordt het Werk uitgebreid met tankversperringen, mitrailleuropstellingen en nieuwe schuilplaatsen.

Je kunt hier heerlijk struinen, door een loopgraaf kruipen en er een spannende speur- en beleefroute lopen van circa 2 km. met soldaat Vendrik als je gids.

GPSwalking.nlGroepsschuilplaats Type P N51 58.313 E5 11.129
Groepsschuilplaats aan Werk aan de Groene Weg.

Een Groepsschuilplaats Type P, vanwege de karakteristieke vorm vaak ook Piramide genoemd, is een in zwaar gewapend beton uitgevoerd Nederlands militair bouwwerk uit de mobilisatieperiode 1939-1940, bedoeld als schuilplaats voor een groep (10-13 man) infanteristen bij artilleriebeschietingen. In tegenstelling tot een kazemat heeft een groepsschuilplaats geen actieve gevechtsfunctie, er zijn geen opstellingsplaatsen voor wapens als mitrailleurs of kanonnen.

Een groepsschuilplaats is circa 8,2 m lang, 6,5 m breed en 4,85 m hoog. De buitenmuren zijn 1,5 m dik, die aan de niet-afgeschuinde frontzijde 1,8 m en de binnenmuren 0,8 m, terwijl de bovendekking 2,15 m en de bodemplaat 0,9 m dik zijn. Deze diktes waren conform Voorschrift Inrichting Stellingen, in dit geval voor een weerstandsvermogen tegen een voortgezette beschieting met 21 cm brisantgranaten en enkele voltreffers van 28 cm (W 21-28).

GPSwalking.nlDe schuilplaats is verder voorzien van doorvoeren voor ventilatie, telefoon en, naar boven, voor een periscoop.

Lek N51 58.078 E5 10.837
De Lek is rivier die vanaf Wijk bij Duurstede de voortzetting vormt van de Nederrijn en zich bij Kinderdijk verenigt met de Noord: als Nieuwe Maas zet de rivier zich in westelijke richting voort. De lengte bedraagt 62 kilometer.

Uit geologisch onderzoek van de Universiteit van Utrecht blijkt dat de eerste aanzet van de Lek rond 200 v.Chr. is ontstaan, als gevolg van een doorsteek van een oeverwal bij Wijk bij Duurstede en Rijswijk.

Rond het begin van onze jaartelling werd de Lek een actieve(re) rivier als zijtak van de Rijn voor de afvoer van het Rijnwater. De oudste geschreven bronnen vermelden de naam van de rivier tussen de tweede helft van de 8e eeuw en de eerste helft van de 10e eeuw als Lokkia(m) en Loccham.

GPSwalking.nlHet actiever worden van de Lek leidde tot een langzame dichtslibbing van de Kromme Rijn, maar de verplaatsing van de hoofdstroom door de Lek in plaats van de Kromme Rijn, gebeurde pas op zijn vroegst in de 10e eeuw.

De Lek werd na 1122 definitief de hoofdstroom van de Rijn. De oude Rijnloop via onder meer de Kromme Rijn en de Oude Rijn verloor door de veranderde waterhuishouding sindsdien zijn betekenis als hoofdwaterweg.

In 1285 werd vervolgens de Hollandse IJssel bij Klaphek afgedamd waardoor de stad Utrecht de directe verbinding met de rivier verloor. Om deze verbinding te herstellen werd in 1374 de Vaartsche Rijn gegraven en bij Vreeswijk een houten sluis aangelegd.

GPSwalking.nlHonswijk N51 58.257 E5 10.661
Honswijk is een buurtschap behorende tot de gemeente Houten, in de provincie Utrecht. Het ligt aan de rivier de Lek tegenover Goilberdingen.

Tussen het jaar 1150 en 1844 had het dorp een kerk, dichtbij de plaats waar nu het Fort ligt. Deze kerk stond zo dicht op de Lekdijk, dat bij een dijkverzwaring in de 15e eeuw de kerktoren in de dijk kwam te liggen. Tijdens de zomerstorm van 1674 raakte de kerk zwaar beschadigd. In 1844 werden de laatste restanten afgebroken.

Oorspronkelijk stond Honswijk bekend onder de naam Tull. De naam was afkomstig van de versterkte boerderij Tull, die direct naast de kerk stond. Na verwoesting van het huis Tull verdween de naam. In 1393 werd de naam Honswijk voor het eerst gebruikt.

GPSwalking.nlBij Honswijk ligt het Fort Honswijk behorende tot de Nieuwe Hollandse Waterlinie (NWH). De komst van Fort Honswijk en de bij de Waterlinie horende Kringenwet betekende het einde van Honswijk. Momenteel staan er nog twee huisjes van het oorspronkelijke dorpje.

Schootsveld N51 58.443 E5 09.840
Een verdedigingswerk moet de vijand zien naderen en deze kunnen bestoken met artillerie en handvuurwapens. In beide gevallen is een vrij schootsveld essentieel.

In 1792 wordt dit al geregeld in een besluit van de Staten van Holland. Hierin wordt bepaald dat binnen een afstand van circa 230 meter, gemeten vanaf de helling van de buitengracht, niet gebouwd mag worden.

In 1810 wordt een Franse wet ook voor Nederland van toepassing, hierin is het bouwen in een straal van 500 meter van het vestingwerk aan strenge regels gebonden.

GPSwalking.nlIn 1814 werd de Kringenwet van kracht die alle bouwwerken en beplanting tot zo’n 700 meter van het vestingwerk aan regels ondererpt. De wet wordt diverse malen aangepast.

Op grond van de Kringenwet worden om elk vestingwerk van iedere klasse drie verboden kringen getrokken. Op een afstand van 300 meter, de kleine kring, op een afstand van 600 meter, de middelbare kring en op een afstand van 1000 meter, de grote kring. Binnen elke kring gelden bepaalde beperkingen voor bebouwing, beplanting en aanleg van wegen.

Binnen de kleinste kring mag bijvoorbeeld alleen maar in hout en riet gebouwd worden. De houten huizen kunnen in geval van oorlog snel worden gesloopt. De Kringenwet wordt in 1951 opgeschort.

GPSwalking.nlKerk Honswijk N51 58.546 E5 09.279
De kerk lag direct naast de Lekdijk. Na overstromingen werd de Lekdijk verzwaard en kwam de toren in de dijk te liggen. Lees meer over de kerk van Honswijk.

Honswijk zou ook een molen hebben gehad. Deze wordt vermeld in de periode 1632 – 1643, maar is in 1830 niet meer bekend. Mogelijk was het een voorloper van de molen in Molenbuurt. In 1748 staan er 21 huizen in het gerecht Honswijk, veelal verspreid langs de Lekdijk.

In augustus 1811 worden de gerechten Tull en ‘t Waal, Honswijk en Schalkwijk samengevoegd tot de gemeente Schalkwijk. In 1818 splitsen Tull en ‘t Waal en Honswijk zich af tot de gemeente Tull en ‘t Waal.

En zo komen we bij het goed gecamoufleerde fort Honswijk. We lopen heel even naar binnen, kijken een klein beetje verkennend rond en verlaten het fort weer. Er wordt hard gewerkt aan het restaureren van het fort.

Als u meer informatie over het Fort wenst dan is het mogelijk om een rondleiding te volgen. Zie hiervoor http://www.forten-honswijk-everdingen.nl/rondleidingen

GPSwalking.nlFort Honswijk N51 58.382 E5 09.432
Fort Honswijk draagt na het bezoek van Koning Willem II zijn officiële naam. De naam wordt echter weinig gebruikt. Een tastbare herinnering aan dit bezoek is de sluitsteen boven de poort van de bomvrije toren. Ook op de buitenfrontmuur van de sluis bevindt zich een steen met daarop de naam van Koning Willem II.

De functie van Fort Honswijk is om de vijand de doortocht over de Noorder Lekdijk te verhinderen en om in samenwerking met Fort Everdingen de Lek af te grendelen. Een andere bestemming is de bescherming van de grote inundatiesluis in de noordelijke dijk langs de Lek. Deze sluis gebouwd in dezelfde periode als het fort, dient voor de inlaat van water uit de Lek en maakt het mogelijk het gebied tussen Vreeswijk en Schalkwijk sneller te inunderen dan via de sluizen bij Vreeswijk.

GPSwalking.nlTot 1870 wordt Frankrijk gezien als onze "erfvijand". Hierop is onze defensie dan ook afgestemd. Men gaat uit van een zich betrekkelijk traag ontwikkelende oorlog en wil een oprukkend Frans leger zover mogelijk van het centrum van het land bezig houden, in Noord-Brabant of eventueel zelfs in België. Zo kan men tijd winnen voor het stellen van inundaties in de NHW.

Dit scenario waarin ons leger zich pas na enige weken of maanden langzaam terugtrekt op de binnenlinies, is tot het midden van de jaren zestig van de negentiende eeuw, leidend geweest.

Daarom is de relatief lange tijd die voor het inunderen van de NHW nodig is, ook geen probleem. Dacht men in 1850 hiervoor 10 dagen nodig te hebben, rond 1860 kwam men uit op 26 dagen.

GPSwalking.nlHerdenkingslinde N51 58.449 E5 09.352
Op het terrein staat een herdenkingslinde die in 1915 werd geplant ter gelegenheid van één jaar mobilisatie. De boom kreeg een fraai gesmeed en kleurig geschilderd sierhek. Het origineel is door de Duitsers verwijderd. Daarom wordt na de oorlog een nieuwe linde geplant.

Het herinneringsteken is ontworpen door één van de Gebr. Van der Horst, kunstsmeden uit Utrecht, en bestaat uit een vierkant hek. Op het midden van elke zijde is een schild bevestigd met daarop een rij geweerpatronen, symbolisch voor de infanterie.

Op de vier hoekstijlen staat een granaat, symbool van de artillerie. Ieder schild heeft een Nassau-blauw veld met daarop een spreuk. De schilden zijn onderling verbonden met symboliek van de mobilisatie. De tekst luidt “Behoud voor 't lieve Vaderland Voor land en Koningin. (bis)”.

GPSwalking.nlStelling Honswijk N51 58.568 E5 09.358
Dit artikel gaat echter niet alleen over Fort Honswijk, maar over de Stelling Honswijk, waar het fort deel van uitmaakt. Aanvankelijk bestond de Stelling Honswijk uit Fort Honswijk en de Lunet aan de Snel, maar na 1874 is de stelling uitgebreid met het Werk aan de Korte Uitweg en de Gedekte Gemeenschapsweg tussen Fort Honswijk en het Werk aan de Korte Uitweg. Zie http://www.forten.info.

Veranderend vijanddenken N51 58.612 E5 09.507
Na Napoleon blijft Frankrijk een tijd lang de erfvijand. Maar na de Deens-Duitse oorlog rond 1864 gaat men beseffen dat Duitsland een grotere bedreiging gaat vormen. Zeker als daarna de Duits-Franse oorlog van 1870 zo snel beslist is doordat Pruisen, met een dienstplichtig leger het beroepsleger van de Fransen verslaat.

GPSwalking.nlMet de vestingwet van 1874 richten we ons meer op het oosten en kennen we meer belang toe aan de forten boven de vestingssteden. Dat leidt ertoe dat de Stelling van Amsterdam, de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de Grebbelinie en enige sperforten in de buitenlinies ons nieuwe vestingstelsel gaan vormen. Ook de verbetering van de waterwerken maken daar deel van uit, zodat inundaties binnen zes dagen kunnen worden uitgevoerd.

Dat leidt uiteindelijk hier tot de uitbreiding van Fort Honswijk naar de Stelling Honswijk tussen 1871 en 1886. De bestaande werken worden gemoderniseerd, zoals de ronde toren, die aan de buitenijde op 6 meter afstand van een contrescarpgalerij wordt voorzien. De buitenste dikke aarden wal moet bescherming bieden tegen beschieting met granaten, grote puntige kogels met een explosieve lading.

GPSwalking.nlVerder wordt op 1000 meter afstand het Werk aan de Korte Uitweg gerealiseerd. Verder wordt een nieuw inundatiekanaal, het Kanaal Honswijk-Schalkwijksche Wetering gegraven. Met een deel van de de grond, die vrijkomt bij het graven van het nieuwe inundatiekanaal, bouwt men een wal aan met daarachter een weg, de Gedekte Gemeenschapsweg.

30 jaar later wordt het Werk aan de Groene Weg toegevoegd als dubbele loopgraafstelling en in 1939 nog uitgebreid met kazematten, tankversperringen, mitrailleuropstellingen en nieuwe schuilplaatsen.

Aan het einde van de negentiende eeuw bestaat de bewapening van de Stelling Honswijk in het totaal uit 34 kanonnen van diverse kalibers, 14 Coehoornmortieren en 10 mitrailleurs, type M 90. De bezetting wordt gevormd door 10 officieren, 31 onderofficieren en 518 korporaals en manschappen, infanterie, vestingartillerie en landweer vestingartillerie, aangevuld met enkele genisten en hospitaalsoldaten.

GPSwalking.nlLunet aan de Snel N51 58.616 E5 09.683
Het bomvrije gebouw van Lunet aan de Snel. De lunet werd in 1873 - 1874 grondig onder handen genomen. Men breidt dit werk uit en verzwaart de wallen.

Dat deze werkzaamheden niet altijd van een leien dakje gingen blijkt uit de problemen die men heeft met verzakkingen van de opgebrachte grond. Verder bouwt men in genoemde periode een bomvrij gebouw in de lunet.

Van de buitenkant ziet dit gebouw er niet spectaculair uit. Toch heeft het iets bijzonders. Binnen bevindt zich een munitielift die in verbinding staat met de bovengelegen remise.

Op deze manier kan men de munitie vanuit de magazijnen in de bomvrije kazerne naar boven hijsen en vanuit de remise verdelen over het geschut.

GPSwalking.nlGedekte Gemeenschapweg N51 58.769 E5 09.542
Bij het graven van het inundatiekanaal van Fort Honswijk tot aan het Werk aan de Korte Uitweg wordt gebruikt om een wal aan te leggen, project Cluster 58 genaamd. De hoogte komt op 5,5 en plaatselijk tot 8,5 meter boven AP.

Achter de wal ligt dan de gedekte gemeenschapweg. Bij de aanleg loopt men aan tegen voordurende verzakkingen op de veenachtige ondergrond.

In de wal zijn vier emplacementen voor totaal 12 kanonnen gebouwd. Dit geschut dient om droogblijvend gedeelte ten noorden van de Lekdijk te kunnen bestrijken. Ze zijn tegenwoordig niet meer te herkennen in de wal. Wel herkenbaar zijn de betonnen schuilplaatsen uit 1903 en de 18 munitienissen van beton. Bovendien zien we nog enkele groepsschuilplaatsen uit de mobilisatieperiode van 1914-18.

Aan het einde van de weg krijgen we de mogelijkheid om via een doorgang in de wal even te kijken aan de andere kant. Opvallend is daar de heg van Meidoorn. Na de terugkeer op de weg gaan we naar het Werk aan de Korte Uitweg. Links van de weg passeren we een langhuisboerderij Grijpenstein, nr 42, met daarvoor enkele leilindes die op de monumentenlijst staan.

GPSwalking.nlMeidoorn N51 59.038 E5 09.592
Meidoorn (Crataegus) is een geslacht uit de rozenfamilie (Rosaceae)..

De eenstijlige meidoorn kan een tot 10 m hoge boom worden, terwijl de tweestijlige meidoorn een struik is die tot 4,5 m hoog wordt. Ze bloeien in mei/juni met sterk geurende bloemen. Aan de takken zitten doornen.

De struik vertakt bij de grond en heeft een lage kroon. De aanvankelijk gladde en bruine schors wordt later donkerder en is dan ruw gebarsten tot geribbeld. De twijgen zijn donkerrood of bruin. Ze hebben scherpe, 1-2,5 cm lange doorns. De knoppen zijn zeer klein, roodachtig zwart en schubbig.

Na bevruchting van de bloem ontstaan rode circa 1 cm grote eivormige vruchten. Tijdens het rijpen verkleuren ze van groen tot donkerrood. Hier wordt de meidoorn gebruikt om de doorgang van een eventuele vijand onmogelijk te maken

GPSwalking.nlWerk aan de Korte Uitweg. PAUZE N51 59.136 E5 09.563
Rond 1873 wordt dit werk aangelegd als een open aarden batterij met grond uit de ontgraving van het inundatiekanaal. Later wordt er een gesloten werk van gemaakt met een bomvrije kazerne, een remise en een fortwachterswoning.

Het totaal kost ruim drie ton, waarbij veel geld is gegaan naar het opgenomen droge zand ter stabilisatie.

De ruimtes zijn nu in gebruik door Reinaerde, een zelfstandige organisatie in de zorgsector. Zij leidt met een groep mensen die een afstand hebben tot de arbeidsmakrt een horecagelegenheid, een theehuis met buitenterras, gericht op de passanten en zij die een groepsactiviteit willen organiseren.

GPSwalking.nlIedereen is van harte welkom in het proeflokaal. Ook wie alleen een kijkje wil komen nemen of een kopje koffie drinken. Het ziet er erg leuk uit.

Ideaal voor een PAUZE in deze wandeling.

Na de pauze voegen we nog vijf en eventueel 7 kilometer toe aan deze wandeling. We kunnen ook rechtstreeks teruggaan naar de parkeerplaats.

Wat maakt het de moeite om de extra wandeling te maken. Over de Lekdijk gaan we en/of naar de Stuw bij Hagestein / Ossenwaard en daarna door het Waalse Bos naar het Werk aan de Waalse Wetering, waarna we en/of nog langs het Verdronken Bos kunnen wandelen of naar de parkeerplaats.

GPSwalking.nlRecreatieplas Everstein N51 59.437 E5 08.817
De plas Everstein, in de volksmond ook wel bekend al plas Hagestein, is ontstaan door zandafgraving. De plas ligt naast de plaats Hagestein.

Heerlijk voor zomerse dagrecreatie. Het water is over het algemeen helder en is op plaatsen zeer diep en daardoor ook geliefd bij duikers. Het is een water met een mooi bestand aan karper. In 2011 zijn er nog Franse karpers in het water uitgezet zowel spiegel- als schub karpers.

Ossenwaard N51 59.517 E5 08.310
Ossenwaard is een buurtschap, bestaande uit een eiland in de rivier de Lek. Het behoort tot de gemeente Vianen, maar is alleen vanaf de andere oever, bij Tull en 't Waal, te bereiken.

GPSwalking.nlHet eiland Ossenwaard is ontstaan als gevolg van de aanleg van een stuw en een sluis in de rivier de Lek. Op het eiland is een voormalige steenfabriek aanwezig, evenals zeven (arbeiders)woningen, een aantal (droog)schuren en een paardenbak.

Na de beëindiging van de industriële activiteiten is het terrein gebruikt voor andere bedrijfsactiviteiten en voor woondoeleinden. De wens is ontstaan om het eiland te herontwikkelen.

Door de sloop van de huidige bebouwing, met uitzondering van de steenfabriek, ontstaat ruimte voor de realisatie van een viertal landgoederen.

Stuw Hagestein N51 59.477 E5 08.029
Het Stuw Hagestein is een waterstaatkundig kunstwerk in Nederland. Het bestaat uit een stuw en een schutsluis. Later kwam er ook een vistrap bij.

GPSwalking.nlDeze stuw maakt deel uit van het Stuwenensemble Hagestein / Amerongen / Driel. Het ontwerpen van dit ensemble wordt gestart in 1958 in het kader van verbetering waterhuishouding Noord Nederland en bevaarbaarheid Nederrijn. Er is geen relatie met de Deltawerken.

Als eerste is in 1961 het complex Hagestein gerealiseerd, het is als stuw het meest essentieel voor de peilbeheersing op de Lek. Het stuwpand tussen dit dorp en Amerongen bepaalt ook de waterstand in het Amsterdam-Rijnkanaal.

De stuw bestaat uit 2 bogen die in het water hangen. Bij grote rivierwaterafvoer, en dat is pakweg 45 dagen per jaar, staan de bogen van de stuw omhoog. Daarmee staat de stuw open en hoeft de scheepvaart geen gebruik te maken van de schutsluis.

GPSwalking.nlAlleen in Hagestein is de stuw vanaf het ontwerp ook met een hydro-elektrische centrale uitgevoerd. Deze centrale levert voldoende energie voor de 3 stuwcomplexen samen. Rond de eeuwwisseling zijn vistrappen gebouwd. De vistrap of vispassage maakt het voor vissen mogelijk om stroomopwaarts de Nederrijn op te zwemmen, aangezien dit niet kan via de stuw of de waterkrachtcentrale. In 2014 is de stuw een Rijksmonument geworden.

In 1967 volgt stuwcomplex Amerongen, in 1972 vormt stuwcomplex Driel het sluitstuk van dit unieke stuwen ensemble, dat in gelijkende ontwerpen is uitgevoerd. De stuwcomplexen bij Hagestein, Amerongen en Driel zijn in 2016 grootschalig gerenoveerd. Na ca. 50 jaar waren ze toe aan een grondige opknapbeurt.

We mogen niet op het terrein van Rijkswaterstaat komen. We worden daar ook op aangesproken. Helaas is het daardoor nauwelijks mogeljk om een geschikte foto te maken. Als bezoeker raden we af om voorbij de hekken te gaan.

GPSwalking.nlWerk aan de Waalse Wetering N51 59.843 E5 09.098
Het Werk aan de Waalse Wetering ligt ten oosten van Tull en 't Waal op een hoger gelegen deel in het landschap. Bij inundatie zou er een smalle strook land nauwelijks onder water komen te staan tussen de dorpskern van Schalkwijk en Tull en 't Waal. De potentiële vijand zou via deze stroomrug de Nieuwe Hollandse Waterlinie kunnen passeren.

Aan de voorzijde, de frontwal, ligt de Waalse Wetering, waaraan het fort zijn naam dankt. Dit drie kilometer lange inundatiekanaal tussen Fort Honswijk en de Schalkwijkse Wetering is kort na 1870 gegraven om het gebied ten zuiden en zuidoosten van Utrecht snel onder water te kunnen zetten.

Het werk bestaat uit een gracht met daarop een aarden wal. De gracht is aan de frontzijde tussen de 18 en 30 meter breed en aan de keelzijde tussen de 11 en 18 meter. In de wal ligt een kazerne, met in de bovenste verdieping een remise voor het geschut. Boven de ingang van de remise is een steen aangebracht met daarop het jaartal 1876.

GPSwalking.nlHet fort was geschikt voor 94 soldaten. Rondom het fort, tegen de gracht aan, was een doornenhaag met de functie van een natuurlijke prikkeldraad versperring. Buiten de gracht aan de keelzijde staat een fortwachterswoning.

Vlonder Verdronken Bos N52 00.248 E5 09.264
2014 zijn de wandelmogelijkheden op het eiland van Schalkwijk uitgebreid met een vlonderpad door het verdronken bos. Tijdens de landinrichting is in de jaren 80 een bos aangelegd nabij het Elpad in Tull en ’t Waal.

Nadien wilde het waterschap bergingsruimte hebben voor water als er veel regen valt. Het bosperceel is als onderdeel van een veel groter gebied bedijkt en functioneert nu als waterberging. Omdat de bomen niet tegen een hoge waterstand kunnen, heet het nu het verdronken bos.

GPSwalking.nlInundatie
Vanuit het project de Nieuwe Hollandse Waterlinie was er behoefte om te laten zien en te beleven hoe een inundatie eruit ziet. Het verdronken bos is hiervan een goed voorbeeld. Immers water trekt zich zonder belemmering niets aan van gebruiksfuncties en stroomt gewoon van hoog naar laag.

Om de nieuwe situatie met het verdronken bos nog beter beleefbaar te maken, is een bijna 300 meter lang vlonderpad aangelegd door het verdronken bos. Dit pad sluit aan op de bestaande wandel- en fietspaden in de omgeving.

Daarmee zijn we aan het einde van deze wandeling gekomen. Zoals gezegd met heel veel verharde weg en heel veel gericht op de verdedigingswerken.

Het stukje over de verdedigingswerken geeft wel een beeld over het gedachtengoed in die tijd en over de bescherming van het land, de mensen die er wonen en het belang van het cultuurgoed. En tot dat laatste zijn deze forten gaan behoren, zonder dat ze echt voor krijgsverrichtingen zijn gebruikt.

Startpunt

  • START/FINISH/PARKEREN Lange Uitweg 37 Tull en ‘t Waal N51 59.352 E5 09.901

Geraadpleegde websites:

POI’s

  • Tull en 't Waal N51 59.362 E5 09.821
  • Ter Inleiding N51 59.344 E5 09.892
  • Oude Hollandse Waterlinie N51 59.316 E5 09.898
  • Waterbergingsgebied Blokhoven N51 59.159 E5 09.954
  • Waterlinie N51 58.958 E5 09.903
  • Nieuwe Hollandse Waterlinie N51 58.529 E5 10.777
  • Paragliding N51 58.667 E5 10.402
  • Werk aan de Groene Weg N51 58.352 E5 11.131
  • Groepsschuilplaats Type P N51 58.313 E5 11.129
  • Lek N51 58.078 E5 10.837
  • Honswijk N51 58.257 E5 10.661
  • Schootsveld N51 58.443 E5 09.840
  • Kerk Honswijk N51 58.546 E5 09.279
  • Fort Honswijk N51 58.382 E5 09.432
  • Herdenkingslinde N51 58.449 E5 09.352
  • Stelling Honswijk N51 58.568 E5 09.358
  • Veranderend vijanddenken N51 58.612 E5 09.507
  • Lunet aan de Snel N51 58.616 E5 09.683
  • Gedekte Gemeenschapweg N51 58.769 E5 09.542
  • Meidoorn N51 59.038 E5 09.592
  • aan de Korte Uitweg. N51 59.136 E5 09.563
  • Recreatieplas Everstein N51 59.437 E5 08.817
  • Ossenwaard N51 59.517 E5 08.310
  • Stuw Hagestein N51 59.477 E5 08.029
  • Werk aan de Waalse Wetering N51 59.843 E5 09.098
  • Vlonder Verdronken Bos N52 00.248 E5 09.264