Stadswandeling Zutphen

Korte beschrijving

Wat een geweldige verrassing! We hadden niet verwacht dat we zoveel historie, verdedigingswerken, oude huizen, steegjes en leuke mensen zouden tegenkomen. Wat heerlijk. Die kleinschaligheid, ongedwongenheid, vriendelijkheid, gezelligheid. De hele binnenstad ademt een sfeer van een historisch middeleeuws dorp. Een stadje dat leeft met de geneugten van het heden in combinatie met vroeger, heel vroeger dan. Al in de vierde eeuw ontstond hier een nederzetting. De tijd van de vroege middeleeuwen. Toen Holland nog niet bestond en Amsterdam nog in het moeras lag waren de steden aan de IJssel in de Hanze verbonden met steden in Duitsland, aan de Oostzee tot in Riga toe. De rijkdom van toen zien we terug in de enorm grote kerk, met ooit een hogere toren dan die van Utrecht. Zelfs het wereldlijk gezag stak uit boven de bisschoppen. Van Lübeck via Dordrecht tot aan de Theems bij Londen was Zutphen bekend.

We zien vele structuren uit die tijd. Dikwijls zien we resten van de oude stadsmuren en poorten. Negenhonderd huizen onder monumentenzorg. De Groenmarkt, Zaadmarkt en de Houtmarkt zijn vandaag nog de groentemarkt, de stoffenmarkt en de kaasmarkt.

Dat belemmert ons de normale gang van deze wandeling. De kleinschaligheid van deze wandeling vraagt om goed op de GPS te letten. Alles ligt dicht bij elkaar. Een beetje rommelig. Trouwens overal worden we gestoord door nieuwe ontwikkelingen langs de IJsselkade, parkeren bij het Politiebureau of overal geparkeerde auto’s op de pleinen, straten en op de stoep. Zutphen worstelt ook met de toekomst. Autovrij en fietsvriendelijk zou een grote verbetering zijn.

Gelukkig wordt veel goedgemaakt door een bezoek aan het Genietcafé in het Oude Bornhof, verrassende cultuur op zijn best, zeer vriendelijk verzorgd in een overheerlijke ambience van de huiselijke sfeer. Zutphen is puur genieten!


Kenmerken

Startpunt: Zutphen: Houtwal 1 of NS station
Startlocatie: Gelderland, Nederland
Coördinaten N52.136000 E6.199000
Afstanden: 7 km
Type: Cultuur, Stad
Begaanbaar: Goed
Rolstoel: Toegankelijk
Honden: Aangelijnd
Horeca: Onderweg
Gelopen op: 23-03-2018

Route informatie

Een GPS stadswandeling in Zutphen van 7 km.
Alle paden op deze wandeling zijn goed begaanbaar.
Horeca overal onderweg
Van deze wandeling is zowel een Track als een WPT-Route beschikbaar.



Acties

Navigeer naar startlocatie Download (ZIP) Download (GPX) Bekijk kaart/tracks Bekijk de fotoserie Print wandeling tekst

Startlocatie


Reacties



Wij zijn benieuwd naar uw reactie. Wel hebben we een aantal spelregels waar we u even op willen attenderen

  • Alle velden moeten verplicht worden ingevuld.
  • Uw reactie wordt pas na goedkeuring zichtbaar in de lijst ervaringen.
  • Uw e-mail adres niet wordt getoond op de site.
  • De webmaster behoudt zich het recht uw tekst aan te passen.
  • Het is niet toegestaan email-adressen, enige weblinks of schuttingtaal in de tekst op te nemen. Bij veelvuldig misbruik kan u de mogelijkheid van opslaan worden ontzegd.
  • Als u ons een link wilt doorsturen dan a.u.b. per email.
  • English texts will not be accepted. All input needs to be approved by the webmaster on forehand before be visible on this website. So save yourself the trouble.


Langere beschrijving


GPSwalking.nlSTART/FINISH/PARKEREN N52 08.184 E6 11.946
Wij starten op de parkeerplaats aan de Houtwal achter het Politiebureau. Een dagkaart voor €2,=.

Treinreizigers kunnen starten vanaf het NS Station Zutphen, helemaal aan de noordzijde van de oude stad.

We voelen ons gedwongen om om de grote Vispoortgracht heen de stad in te gaan. Dat leidt ons dan meteen langs de volkswoningbouw van de David Evekinks Stichting.

Berkel N52 08.168 E6 12.068
De Berkel is een rivier die in Duitsland ontspringt, in Nederland door de Achterhoek stroomt en bij Zutphen in de IJssel uitmondt. Het Waterschap Rijn en IJssel is verantwoordelijk voor het beheer van het Nederlandse deel van de Berkel.

GPSwalking.nlTot eind 19e eeuw was de Berkel een levendig riviertje dat een belangrijke rol speelde in het alledaagse leven in de aanliggende plaatsen. De Berkel werd bevaren met berkelzompen, kleine vrachtschepen met een geringe diepgang. Totdat in de regio spoorwegen en verharde doorgaande wegen werden aangelegd, was dit de belangrijkste vorm van transport.

Volkswoningbouw David Evekink’s Stichting N52 08.240 E6 11.994
Vanaf het midden van de 19de eeuw werden eenkamerwoningen gebouwd; vroege voorbeelden van arbeiderswoningen, in staat gesteld door het legaat van D. Evekink kon de in 1848 als Spaarkasvereniging ontstane ‘David Evekink's Stichting’ zich vanaf 1872 richten op de verbetering van woontoestanden.

Deze eenlaagse tweekamerwoningen hadden bedsteden en twee zolderkamers voor de kinderen. Het door J.A. Gerritsen ontworpen blok heeft centraal een neoclassicistisch ‘fronton’ met de naam van de stichting en het bouwjaar.

GPSwalking.nlPaleis van Justitie N52 08.285 E6 11.800
Het Paleis van Justitie werd in 1889 gebouwd. Zutphen was altijd een belangrijk centrum voor de rechtspraak. In de middeleeuwen gebeurde dat nog in de openlucht op het huidige 's Gravenhof. Ook steden en dorpen in de wijde omgeving kwamen "ter hofvaart" naar de hogere rechtbank in Zutphen. Nadat de rechtbank later in de huidige Burgerzaal werd ondergebracht werd in de Franse tijd de arrondissementsrechtbank toegewezen aan Zutphen.

Zutphen staat bekend als belangrijke plaats in de geschiedenis van de rechtspraak. Als een van de eerste steden had deze stad stadsrechten. Dat betekende dat mensen in de stad tol mochten eisen, maar ook dat de schepenen in de stad mochten rechtspreken.

Keizer Karel V richt een gerechtshof op in Arnhem, waardoor vanaf de zestiende eeuw de functie van Zutphen als stad van de regionale rechtspleging vermindert. In de zeventiende eeuw, na de Spaanse overheersing, krijgt Zutphen zijn rol als centrale rechtsstad weer terug.

GPSwalking.nlDe Franse overheersers veranderen de rechterlijke organisatie en de wijze van rechtsspreken fundamenteel. Stadsrecht wordt vervangen door landelijk recht. In 1886 wordt het wetboek van strafrecht officieel in Nederland ingevoerd.

Vischpoortgracht N52 08.249 E6 11.890
De Vischpoortgracht is één van de huidige grachten rondom Zutphen die samen met de IJssel en Berkel een ring van water vormde buiten de stadsmuur als verdediging van de stad.

De stad is desondanks diverse malen ingenomen b.v. door de Spanjaarden in 1572 tijdens de 80-jarige oorlog en in 1795 door de Fransen. De vestingwerken zijn verbeterd door Menno Baron van Coehoorn ( 1641-1704). Toen in 1874 de Vestingwet werd aangenomen was Zutphen geen vestingstad meer en werden vele stadsmuren afgebroken.

ZGPSwalking.nlutphen Vesting N52 08.364 E6 11.796
Als we op de Marinetsingel zijn weten we het zeker: Prachtig Zutphen.

Rechts de Drogenapstoren, de toegangspoort, aan de overzijde van de gracht de grootse blik op de enorme Walburgiskerk en links achter ons het Paleis van Justitie.

Hoog tijd om de Geschiedenis te beschrijven.

Martinetsingel N52 08.308 E6 11.737
Het informatiebord geeft een goed overzicht van de stad. De situatie van 1923. Zutphen, gelegen op de rechter IJsseloever nabij een oeverwal en de monding van de Berkel.

GPSwalking.nlDe oudste sporen van bewoning gaan terug tot de 4de eeuw. De nederzetting werd vermoedelijk in 882 door de Noormannen verwoest, waarna graaf Everhard van Hamaland in 886 opdracht gaf tot de bouw van een ringwalburcht.

Op die plaats volgde later een palts en een romaanse kerk. De stad werd ommuurd en uitgebreid met een noordelijk gelegen Nieuwstad. Aan de oostelijke kant werd Polsbroek, ook Spittaalstad toegevoegd. We zijn nu in de 13e en 14e eeuw.

Zutphen werd lid van het Hanzeverbond en via de goed bevaarbare IJssel en Berkel werd handel gedreven met Münster en verder gelegen hanzesteden. Een rijke en bloeiende periode.

De Berkel werd betrokken bij de haven en de IJssel en bewaterde de grachten om de verdedigingswerken rond de stad. Het graafschap hechtte zich aan Gelre en volgde zo tot het rijk van Karel V. De 16e eeuw was een tijd van spanning en gevechten tussen de Staatse troepen en de Spanjaarden. Plundering, branden, verwoestingen, beeldenstorm. Geen fijne tijd.

GPSwalking.nlPas in de 18e eeuw was Zutphen weer een rustige deftige stad met grote huizen van de Graafschapse aristocratie. Nadat de Fransen de stad verarmd hadden achtergelaten herstelde de stad zich met een bescheiden industrialisatie. Ontdaan van de vestingwerken konden nieuwe wijken ontstaan.

Vanwege de bruggen over de IJssel werd de stad zwaar gebombardeerd in de WWII, hetgeen leidde tot veel oorlogsschade. Het stationsgebied werd ter hand genomen.

Gelukkig is veel van de oude stad bewaard gebleven. Daar gaan we nu naartoe voor een verdere verkenning.

Zuidelijk Bastion N52 08.248 E6 11.801
We staan nu op het zuidelijk bastion. Een deel van de vestingwerken die rond 1600 zijn aangelegd door prins Maurits. De gracht tussen de stad/stadmuur en dit bastion ligt er nog steeds.

GPSwalking.nlAan de andere kant staat het gerechtsgebouw op het bastion, dat minder herkenbaar is, maar nog steeds ligt in het water dat bekend staat als de Vischpoortgracht.

Schulten Hues N52 08.351 E6 11.691
t Schulten Hues is een restaurant in Zutphen, Nederland. Het restaurant heeft sinds 2005 een Michelinster. Gault Millau kende het restaurant in 2016 17 van de 20 punten toe.

In 2002 openden Peter Gast en Jacqueline van Liere het restaurant 't Schulten Hues aan het Houtmarkt in Zutphen.

In 2007 verhuisde het restaurant naar de huidige locatie, een Rijksmonument aan het ‘s Gravenhof, naast de Sint Walburgiskerk. Het pand deed eerder onder andere dienst als gymnasium, politiebureau en ROC.

GPSwalking.nl’s-Gravenhof N52 08.376 E6 11.683
Daarmee komen we op het centrale plein, het ’s-Gravenhof van Zutphen.

Het is hier dat de oorsprong ligt op een rivierduincomplex aan de monding van de Berkel in de IJssel. De Germanen bouwden een ronde nederzetting. Voor de Romeinen was het er te drassig. De Frankische stam Chamaven
versterkten deze nederzetting.

Tot in de vroege middeleeuwen was de plaats niet groter dan de huidige Gravenhof met daaromheen een 5 meter brede gracht.

 

Ringwalburcht N52 08.367 E6 11.674
De oudste sporen van bewoning gaan terug tot de 4e eeuw. De nederzetting werd 882 verwoest door de noormannen. Graaf Eberhart an Hamaland gaf opdracht tot de bouw van een ringwalburcht. De noordwal lag waar nu de markten liggen.

GPSwalking.nlIn de burcht verrees in de 10e eeuw een palts, gevolgd door een romaanse kerk in 1046, toen keizer Hendrik Hamaland aan de bisschop van Utrecht schonk.

Palts N52 08.367 E6 11.674
De Duitse keizer Hendrik III had op het 'sGravenhof een romaans "paleis" laten bouwen van meer dan 50 meter lengte. Aan de bestrating op het parkeerterrein kunnen we nog zien waar die palts gestaan moet hebben. De Duitse keizer is er waarschijnlijk nooit geweest en schonk Zutphen aan de bisschop van Utrecht Bernold, die opdracht gaf de kerk te bouwen.

Op dit plein stond ooit een Palts. Paltsen waren tijdelijke woonhuizen voor vorsten die op doorreis waren om orde op zaken te stellen. De Palts van Zutphen is ontstaan in de 11e eeuw. Het was een groot stenen gebouw, waaromheen allerlei randbebouwing stond. Het moet de aanblik van het toentertijd grotendeels in hout gebouwde stadje overheerst hebben.

GPSwalking.nlOnder het plein liggen nog steeds de resten van deze Palts. In het straatwerk is de afdruk van het gebouw af te lezen. Ga maar eens kijken en stel je voor hoe het er uitgezien moet hebben.

St Walburgiskerk N52 08.373 E6 11.743
De Walburgiskerk is de grote kerk aan het ’s Gravenhof in Zutphen. Ze behoort tot de Top 100 der Nederlandse UNESCO-monumenten. In de elfde eeuw waren de Walburgiskerk en de Palts de eerste grote stenen gebouwen in Zutphen.

In 1046 werd Zutphen door de Duitse keizer Hendrik III geschonken aan bisschop Bernold van Utrecht. De bisschop liet de eerste grote Sint Walburgiskerk bouwen naast de palts met een kapittelklooster. Een Romaanse kerk naar het model van andere Utrechtse kerken.

Boven het huidige koor en de wanden van de transepten zijn daar nog delen van bewaard gebleven. In de dertiende eeuw werd deze kerk verbouwd in Keulse Romano-Gothiek. Het koor en de transepten werden overwelfd en het schip werd nieuw gebouwd.

GPSwalking.nlIn de veertiende eeuw werden kooromgang en Raadskapel gebouwd. In de vijftiende eeuw werden eerst de zijschepen en later de dwarskapellen gebouwd. Tenslotte ontstond aan de noordzijde het Mariaportaal. In de zestiende eeuw (1561) werd de Librije toegevoegd. De toren heeft een hoogte van 76 meter, maar was tot 1600 117 meter hoog. Hiermee was de toren hoger dan de Dom van Utrecht.

Bij de kerk is de Librije, een oude kettingbibliotheek, een van de drie resterende in Europa uit 1561 gevestigd. Sinds 1591 is de Sint Walburgiskerk een protestantse kerk. Na de overdracht van de kerk aan de protestanten in 1591 sloopte men in 1595 het gewelf van de crypte, waarna de vloer werd geëgaliseerd.

De kerk herbergt diverse schatten zoals een Middeleeuwse kaarsenkroon en doopvont. In de zomer wordt tijdens de dienst op zondag en bij veel concerten het Baderorgel bespeeld.

GPSwalking.nlSt Walburgis N52 08.357 E6 11.726
Walburgis, Walburga of Walburg is geboren in Devonshire, Wessex, rond 710 en overleden in Heidenheim, 25 februari 779. Ze was een dochter van koning Richard van Wessex en een zuster van Willibald van Eichstätt en Winebald.

Zij werd non en evangeliseerde vanaf 748 in het huidige Duitsland samen met onder meer Bonifatius en haar broers. Later werd ze abdis van Heidenheim. Volgens de overlevering kwam er geneeskrachtige olie uit een rots waarop haar relikwieën waren geplaatst.

De nacht van 1 mei, de dag waarop haar relikwieën in 870 naar het Sint Walburgklooster in Eichstätt werden overgebracht, wordt de Walpurgisnacht genoemd en markeert het begin van de zomer. Volgens de rooms-katholieke traditie, kan men de hulp van de heilige Walburga aanroepen tegen hondsdolheid, hoest, pest, oogziekten, stormen, hongersnood en vele andere plagen. Zij is patrones van landbouwers, schippers, zeelui en huisdieren. Haar naamdag is op 25 februari (en op 1 mei).

GPSwalking.nlLibrije N52 08.371 E6 11.765
De Librije is een openbare leeszaal uit de zestiende eeuw. Zij werd gebouwd van 1561 tot 1564, naar het model van de boekenzalen van twee Zutphense middeleeuwse kloosters en is daarom een kettingbibliotheek. Het is een van de weinige nog bestaande kettingbibliotheken die op hun oorspronkelijke plaats worden bewaard.

Andere bekende kettingbibliotheken bevinden zich in het Italiaanse Cesena en in het Engelse Hereford. De collectie in Zutphen bestaat ongeveer uit 750 boeken, waarvan meerdere vastgeketend liggen op eeuwenoude lectrijnen.

De bibliotheek bevat een collectie van incunabelen, boeken die dateren uit de eerste periode van de boekdrukkunst, de tweede helft van de vijftiende eeuw. Veel boeken zijn unica; het enig bekende exemplaar van een bepaalde uitgave. Een belangrijk werk in de bibliotheek is een eerste druk van het De revolutionibus orbium coelestium van Nicolaas Copernicus.

GPSwalking.nlBeeldenstorm N52 08.373 E6 11.707
Kijkend naar de hoeken van de Walburgiskerk dan zien we dat de nissen leeg zijn, de beelden die er ooit stonden zijn vernietigd. Dat is gebeurd tijdens de Beeldenstorm. De beeldenstorm was een vernieling op grote schaal van heiligenbeelden en andere objecten van katholieke religieuze plaatsen door protestanten in de Lage Landen, die plaatsvond tussen 10 augustus en oktober 1566.

In die periode werden vele kerken geschonden en het interieur ervan vernield. De verscherpte tegenstellingen, die mede een gevolg waren van de beeldenstorm, leidden indirect tot het uitbreken van de Tachtigjarige Oorlog en het ontstaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Bij de zestiende-eeuwse beeldenstormen vernielden of roofden woedende menigten de inventaris en bibliotheek van honderden katholieke kerken, kapellen, abdijen en kloosters. Altaren, beelden, doopvonten, reliekhouders, koorgestoelten, kansels, orgels, kelken, schilderijen, missalen, gewaden en alle beelden moesten het ontgelden. Het aantal boeken dat verloren ging was heel groot.

GPSwalking.nlZelf waren de calvinisten, die voornamelijk in stedelijke centra actief waren, van mening dat een kerk zo sober mogelijk moest zijn ingericht: cultuurkenmerk van de opkomende stedelijke burgerij toen. Het calvinistisch-protestantisme wordt wel gezien als belangrijkste emancipatorische uitdrukking op religieus gebied van de economisch sterker wordende burgerij.

Gelet op de belangrijke rol in de toenmalige samenleving van de Rooms-katholieke religie en kerk had dit onmiddellijke grote maatschappelijke consequenties. In dit opzicht wordt de Beeldenstorm van 1566 wel gezien als een tastbare uiting van de 'doorbraak' van een burgerij die niet langer meer door de Rooms-Katholieke Kerk werd beïnvloed.

Was voorheen de katholieke kerk de voornaamste werkgever op het gebied van bouw en kunst, de opkomende middenstand wilde dit ombuigen naar de maatschappij.

OGPSwalking.nlude Stadhuis N52 08.398 E6 11.717
Toen Zutphen nog één van de vier hoofdsteden van Gelderland was, was dit oude stadhuis het centrum van de macht. Het gebouw is in de loop van de eeuwen vaak van uiterlijk veranderd.

De gevels werden bijvoorbeeld aan het begin van de 18e eeuw volledig gemoderniseerd. In 1954 is het complex verbouwd en werd er een vleugel aangebouwd. De laatste restauratie gebeurde in 2005.

In de middeleeuwen doet dit gebouw op het ’s Gravenhof in Zutphen dienst als vleeshuis, waar onder streng toezicht van het stadsbestuur vlees gekeurd en verkocht wordt.

Rond 1450 wordt dit pand verbouwd tot rechtbank. De Schepenbank is belast met het stadsbestuur en spreekt recht in geschillen tussen burgers van Zutphen.

GPSwalking.nlTijdens de wekelijkse marktdag doen twee schepenrechters uitspraak in de geschillen tijdens zittingen in wat nu de Burgerzaal van het voormalige stadhuis van Zutphen is.

In de negentiende eeuw is het stadhuis zo bouwvallig geworden, dat sloop van het pand overwogen wordt. Deze plannen gaan niet door en in 1896 wordt de restauratie van de Burgerzaal voltooid.

Gezien de zware balkenconstructie van het dak lijkt het alsof daarboven een omgekeerd schip hangt. Het huidige gemeentehuis staat tegenover het voormalige stadhuis en de Burgerzaal is niet meer vrij toegankelijk voor publiek.

Er zijn echter regelmatig evenementen in de Burgerzaal.

GPSwalking.nlHet oorspronkelijke gebouw aan het 's Gravenhof 1 bestond al in 1426. De ruime ontvangsthal heeft een prachtig plafond uit 1616. In de trouwzaal werd vroeger recht gesproken.

De trouwzaal heeft ruim 40 zitplaatsen en de nodige staanplaatsen. Direct voor de ingang van het oude stadhuis, op het terrein van de St. Walburgiskerk, is parkeergelegenheid voor de gasten beschikbaar.

Hof van Bronckhorst N52 08.420 E6 11.700
De Hof van Bronckhorst (Lange Hofstraat 1-3) - nu onderdeel van het huidige stadhuis - bestaat uit een laat-middeleeuws dwars en een 17de-eeuws diep deel met daarachter een, nu overdekte, binnenplaats.

Het middeleeuwse deel (nummer 1) heeft inwendig samengestelde balklagen en peerkraalconsoles; de 18de-eeuwse voorgevel is voorzien van een erker en een omlijste ingangspartij. Het andere deel (nummer 3) kwam in 1631 tot stand en is een fors diep pand met aan de zijkant een achtzijdige traptoren en aan de voorzijde een verhoogde halsgevel.

GPSwalking.nlDeze rijke maniëristische voorgevel heeft door consoles ondersteunde friezen, klauwstukken met kwabmotieven en een segmentvormige bekroning. De omlijste ingangspartij stamt uit de 18de eeuw.

Stadhuis in Zutphen N52 08.413 E6 11.681
Het stadhuis in Zutphen is in 1994 gebouwd door RAU Architecten. Na twee jaar intensief met alle betrokkenen te hebben gesproken mag het nog jonge RAU architecten een stadhuis van 9.000 m2 ontwerpen in het bestuurlijk hart van historisch Zutphen.

De boog van de verdwenen Hofgracht en de radiaal van een doorgang vormen de kruisvorm van waaruit het stadshuis is ontworpen. Op de drie korte uiteinden is een toegang voor en tot de wereld, voor bestuurders, ambtenaren en goederen gecreëerd. De burgers komen vanuit het oude stadshart.

GPSwalking.nlOp de fundamenten van de oude stad rijzen de wanden van drie verdiepingen hoog, in vorm en ritme aansluitend bij de oude gevels. Een glazen dak overspant de binnenruimte waarop de terugwijkende en vanaf de straat onzichtbare vierde bovengrondse bouwlaag met de bestuursruimten in kruisvorm neerdaalt. Een kruis steunend op vier pylonen strekt zich uit naar de toegangen, die zo de zachte grond van de gracht overspannen.

Uitzichtbiedende ramen volgen in horizonale én verticale richting de zachte golfbeweging van het gevelvlak. Precies zoals de waarnemer de gevel ervaart. Terwijl de als erkers uit de gevel springende ramen een eigen koers kiezen. Zij geven in de kamers een van boven invallend indirect werklicht. Alzo sprak de architect.

GPSwalking.nlRespiro N52 08.420 E6 11.676
Midden tussen de pylonen verrijst 9 m hoog ‘Respiro – ik adem’ door Gera van der Leun en Rocco Marotta. Glas en staal omhullen een houten schoep die in beweging wordt gezet door de van boven aangevoerde frisse lucht. Het neersijpelende water bevochtigt en koelt de lucht die hiervandaan naar de kantoren stroomt. Zo wordt het ritmisch ‘ademen’ van het gebouw zichtbaar gemaakt in de opstaande illusie van een DNA-helix.

Musea Zutphen N52 08.400 E6 11.667
Sinds april 2017 zijn het Stedelijk Museum Zutphen en het Henriette Polak Museum samen met de archeologische dienst ondergebracht in de Hof van Heeckeren. Beide musea zijn zeker de moeite waard en vooral het Stedelijk biedt een goede kijk op de ontwikkeling van de stad en haar omgeving. Als we nu naar binnen gaan zal het de wandeling ondersteunen. Gaan we na de wandeling dan zullen we veel ter verduidelijking en herkenning beleven.

GPSwalking.nlHof van Heeckeren N52 08.398 E6 11.659
Het oudste deel van het gebouwencomplex waarin de musea zijn gevestigd dateert uit omstreeks 1300. Het is gebouwd op de kort daarvoor gedempte hofgracht rond de oude palts. De buurman was de Heer van Bronckhorst, die ook een zaalhuis op diezelfde gedempte gracht had laten bouwen, dat nu geïntegreerd is in het Nieuwe Stadhuis.

De bebouwing groeide later uit tot een U-vormig gebouw rond een koer, de binnenplaats. In 1617 kocht Walraven van Heeckeren het gebouw. Zijn kleinzoon Walraven II, heer van Nettelhorst, was een belangrijk diplomaat en ambassadeur van de Nederlandse Republiek. Hij kreeg via zijn Zweedse hofcontacten in 1697 de schelpenkoepel cadeau, ontworpen door de Zweedse hofarchitect Karleman.

GPSwalking.nlIn de 19e eeuw werd het verder uitgebreid tot een H-vormig complex, nu nog terug te zien in de vorm van het hoofdgebouw. Het Hof bleef tot 1822 in bezit van de familie van Heeckeren. Daarna ging het over naar de wijnhandelaar Hermanus Lodewijk Ketjen.

Nog later werd het Bakkers Weeshuis tot de Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog raakte het bekend als Hotel ’s-Gravenhof, dat in 1995 verhuisde naar het grondig gerenoveerde Huize van de Kasteele, de buren.

Het Hof van Heeckeren werd toen opleidingscentrum voor de rechterlijke macht (SSR). De nieuwe entree in de museumtuin is ontworpen door architectenbureau Bierman Henket en refereert aan een orangerie uit adellijke tuinen.

GPSwalking.nlSchelpenkoepel N52 08.388 E6 11.681
Aan de 's Gravenhofzijde van het Hof van Eeckeren verrees in 1697 een schelpenkoepel naar plannen van de Zweedse architect J. Horleman voor Walraven van Heeckeren van Nettelhorst, ambassadeur in Zweden.

Het bakstenen, door een koepeltje afgesloten gebouw, is aan de binnenzijde bepleisterd met schelpen, gesmolten stukken glas, gesinterde steen en kiezels in de vorm van putti en festoenen.

Rond 1840 kreeg de tuinkoepel aan beide zijden neoclassicistische vleugels met dienstwoningen. Het is een van de weinig bewaard gebleven schelpengrotten in Nederland. De tuin erachter is aangelegd in Franse formele stijl.

De koepel was oorspronkelijk de achteruitgang van het Hof. Nu is dit de ingang tot het Museum.

HGPSwalking.nluize van de Kasteele N52 08.384 E6 11.651
Rond 1560 vatten een aantal burgers het plan op om met behulp van de stedelijke overheid een weeshuis te stichten. Kerkmeester Herman Berner is degene geweest die hiervoor een ontwerp stichtingsbrief heeft opgesteld. Op de hoek van de Waterstraat had de kerk een pand in eigendom, naast het toen nog bestaande Gravenhof.

Dit pand werd aangewezen om als weeshuis te dienen. De tuin van dit pand grensde aan een oud gebouw, wat in grafelijk bezit was. Eigenaar van het grafelijke hof was in die tijd koning Philips II van Spanje. Het gebouw aan het 's Gravenhof wordt verkocht voor ƒ 6.750,00.

De nieuwe eigenaar Gerhardt Bernardt von Pöllnitz was ritmeester in dienst van de Verenigde Provinciën. Von Pöllnitz was getrouwd met Heleonora van Nassau, een onwettige dochter van Prins Maurits.

OGPSwalking.nlf zij ooit in het huis gewoond hebben is niet bekend, maar in 1665 proberen zij het huis te verkopen aan Jacob Schimmelpenninck van der Oye. De koop is echter niet doorgegaan.

Pas 20 jaar later verkoopt zijn in Berlijn woonachtige weduwe het huis in 1685 aan Enno Matthias ten Broeck. Ten Broeck was burgemeester van Zutphen tussen 1674 en 1685. Enno Mathias ten Broeck verwerft omstreeks 1680 het gebruiksrecht van de Bourgonje- of Martinetstoren.

Later werd het een burgemeesterswoning. De naam ‘van de Kasteele’ is ontleend aan een familie die het huis in de negentiende eeuw bewoonde. Tegenwoordig is in Huize van de Kasteele het Hampshire Hotel gevestigd, een modern hotel met kasteelse ambience, waar de wandschilderingen nog origineel zijn.

GPSwalking.nlBourgonjetoren N52 08.371 E6 11.593
Aan de westzijde van de oude stad staat de uit 1457-'65 daterende Bourgonjetoren (Waterstraat 3) , een zware ronde toren met diepe nissen voor het geschut. Door latere terreinophogingen zijn de onderste geschutsopeningen te laag komen te liggen.

In 1742 is er een tuinkoepel op geplaatst. Het bouwwerk werd later ook wel Martinetstoren genoemd. Het aangrenzende muurdeel stamt uit de tweede helft van de 13de eeuw; de 14de-eeuwse verhoging is goed zichtbaar. De niet correct gereconstrueerde bekroning is aangebracht bij de restauratie in 1953.

De naam Martinetstoren ontleent hij aan de predikant en natuurgeleerde Johannes Florentius Martinet, (1729-'95). Hij schreef hierzijn Catechismus der Natuur. In deel I hiervan is een afbeelding van de koepel opgenomen. Het was een zedeprekerig boek over de natuur, het aardse bestaan in relatie tot de Schepper in 8 delen.

GPSwalking.nlDe muren bereiken in het midden een dikte van bijna 4 meter. Doordat de gracht is gedempt, zijn de mondingen van de onderste schietgaten uitwendig niet meer zichtbaar.

De kanonnen in de toren hadden een klein kaliber daar de openingen in buitenmuur slechts 22 cm. groot zijn.

In 1742 geeft Borchard van Heeckeren opdracht om boven op de Bourgonjetoren een theekoepel te plaatsen.

Dit brengt ons weer buiten de oude stad. Als we oversteken zien we de huidige jachthaven. In vroeger tijden de vissershaven.

Van hier volgen we eerst over het Bourgonjebolwerk de IJsselkade. (nu 2018 wordt deze grondig herzien).

GPSwalking.nlBult van Ketjen N52 08.309 E6 11.510
Rond 1600 is in opdracht van prins Maurits het Bourgonjebolwerk , in de volksmond beter bekend als de "Bult van Ketjen", aangelegd. Het is van de vele voorbeelden van Nederlandse verdedigingswerken.

Tijdens de tachtigjarige oorlog (1568-1648) ontwikkelden de Nederlanders een snel en goedkoop verdedigingssysteem. Bij dit systeem bestonden de wallen en de bastions altijd alleen uit aarde. Het voordeel was dat kogels nauwelijks schade aanrichtten; die smoorden in de aarde.

IJsselkade N52 08.380 E6 11.496
Nadat de vestingwerken ruim 250 jaar het aanzicht van de stad hadden bepaald, kon na diverse pogingen van het stadsbestuur om (een deel van) de vesting op te laten heffen, in 1855 succes worden geboekt.

GPSwalking.nlDe vesting werd in dat jaar aan de IJsselzijde gedeeltelijk opgeheven, waarna al spoedig een start gemaakt kon worden met het aanleggen van de huidige IJsselkade. Het ontwerp hiervoor kwam van stadsarchitect A.B.W. Langenberg.

In 1857 en 1858 zijn de werkzaamheden tussen de Bult van Ketjen en de Marspoortstraat uitgevoerd. Daarbij werd het Bourgonjebolwerk geïncorporeerd en werd noordelijker aangesloten op het veel kleinere Marschbolwerk, dat gelegen was tussen de huidige Marspoortstraat en de Berkelstuw.

Het IJsselfront kreeg een geheel ander aanzien na de sloop van het Marspoortbolwerk (1850) en de aanleg van een nieuwe kademuur (1857-'59), waarop tussen 1863 en 1870 de gepleisterde eclectische herenhuizen van de IJsselkade verrezen.

GPSwalking.nlDe huizen op de hoek met de Marspoortstraat hebben afgeronde hoeken. De kade en de achterliggende straten kwamen tot stand op basis van een in 1855 door stadsarchitect A.B.W. Langenberg opgesteld uitbreidingsplan, dat werd uitgevoerd door zijn opvolger D.J. Itz.

Aan de Marspoortstraat staan eveneens eclectische huizen, maar dan afwisselend gepleisterd en in schoon metselwerk uitgevoerd.

IJssel N52 08.363 E6 11.445
De IJssel is een Nederlandse aftakking van de Rijn. De rivier takt ten oosten van Arnhem af van de Rijn en stroomt naar het Ketelmeer respectievelijk het IJsselmeer. De lengte van de IJssel is ongeveer 125 km.

De IJssel is een aftakking van de Rijn die tussen 1000 en 2000 jaar geleden is ontstaan na een plotselinge natuurlijke wijziging van de rivierloop.

GPSwalking.nlRecent onderzoek zou uitwijzen dat de rivier pas in de vroege Middeleeuwen, tussen omstreeks 600 en 950 na Christus, voor het eerst werd gevoed met water uit de Rijn, waardoor ze veel breder en dieper kon worden. Daarvoor waterde het gebied ten zuidoosten van Zutphen via de Oude IJssel en de Berkel naar het zuiden af.

Door een in de loop der tijd verslechterende afvoer zou een barrière bij Zutphen zijn doorbroken waardoor de stroomrichting van de IJssel zich naar het noorden verplaatste.

Vanaf de 15e eeuw werd de rivier steeds minder goed bevaarbaar door verzanding. Oorzaak was met name de Sint-Elisabethsvloed waardoor de Waal een kortere weg kreeg naar de zee en er minder water zich een weg zocht via de IJssel.

In de 18e eeuw werd om dit probleem op te lossen het Pannerdensch Kanaal gegraven en sprak men af dat de IJssel recht heeft op 1/9 van al het Rijnwater. Deze verdeling, die wordt geregeld met stuwen bestaat nog steeds.

GPSwalking.nlOude IJsselbrug N52 08.596 E6 11.297
Door kanalisatiewerken in 1356-'57 en 1406 kwam de IJssel aan de westzijde van de stad te liggen en in 1486 kreeg Zutphen een eerste vaste brug over de IJssel.

De huidige IJsselbrug ligt ter hoogte van het centrum en heeft een totale overspanning van 345 meter, waarvan de hoofdoverspanning 90 meter is. Dit is minder dan de meeste andere bruggen over de IJssel. De brug is uitgevoerd als boogbrug en hefbrug. De brug telt twee smalle rijstroken en een fietspad aan de zuidzijde.

Direct naast de Oude IJsselbrug ligt de spoorbrug voor het treinverkeer van Deventer naar Arnhem en van Apeldoorn naar Zutphen. De brug is zeer smal en kan substandaard genoemd worden. Voertuigen hoger dan 3,1 meter dienen om te rijden via de Cortenoeversebrug in het zuiden.

GPSwalking.nlDe Oude IJsselbrug in Zutphen is in 1865 opengesteld voor het verkeer. De bouw ervan begon in 1862, en omvatte een enkelsporige verbinding en een algemene verkeersbrug op dezelfde pijlers. Oorspronkelijk was het beweegbare deel een ophaalbrug, maar is omstreeks 1937 vervangen door een hefbrug.

In 1940 en 1945 is de brug vernield, in 1940 door het terugtrekkende Nederlandse leger en in 1945 door het terugtrekkende Duitse leger.

Na de Tweede Wereldoorlog is de brug in zijn originele staat hersteld, maar is de draaibrug in de spoorbrug aangepast naar een hefbrug. Oorspronkelijk was de aanbrug over de uiterwaarden een vakwerkbrug, maar is tussen 1976 en 1980 vervangen door een betonnen brug.

GPSwalking.nlIn 1985 is de overbrugging aangepast op de twee sporen. De brug is in 2001 volledig gerenoveerd. Dagelijks maken 15.100 voertuigen van de brug gebruik.

Berkelsluis en Berkelkade N52 08.412 E6 11.495
In de eerste helft van de 13de eeuw werd aan de noordzijde van de stad (Rijkenhage en Rozengracht) een tweede monding van de Berkel gegraven die diende als gracht voor de verdedigingswerken.

Die gracht ligt er nog steeds en bij de monding in de IJssel bevindt zich nog de voormalige keersluis uit 1890. We volgen deze Berkelarm langs de sluis en de Berkelkade, ooit de loshaven voor de schepen van de Hanse, tot aan de Marschpoort.

GPSwalking.nlMarspoort N52 08.488 E6 11.563
Tot 1820 stond aan het einde van de Groenmarkt een indrukwekkende poort, de Marschpoort. Deze westelijke ingang tot de stad leidde naar de handelskade, het IJsselveer en vanaf 1485 naar de IJsselbrug.

Omstreeks 1195 kreeg Zutphen stadsrechten van Graaf Otto I van Gelre en werd het een welvarende stad als lid van de Hanse. Zutphen werd de rijkste stad binnen Gelre. Dat uitte zich door de vele torens van kerken, kloosters, poorten en stadswijnhuis.

Zutphen wordt nog steeds de Torenstad genoemd.

 

GPSwalking.nlMarkten N52 08.486 E6 11.729
Sinds de 13e eeuw werd aan de noordzijde van de stad de uitbreiding Nieuwstad gerealiseerd. Ook de Nieuwstd werd ommuurd en door waterpoorten verbonden met de oude stad.

In de oude stad sloopte men de binnenburcht rond het Gravenhof en de resten van de ringwalburcht waar de marktengordel werd aangelegd.

Die gordel ligt er nog steeds en wordt gevormd door de Groenmarkt, de Houtmarkt en de Zaadmarkt. Vandaag, donderdag, is de markt nog steeds actief en er wordt gretig kaas, stoffen, bloemen en groenten, leer en kleding verkocht.

Marktkooplui en klanten kennen elkaar. Vele mensen spreken elkaar aan. Heel levendig.

GPSwalking.nlWijnhuistoren N52 08.486 E6 11.708
Rond de markt staan vele huizen uit de 14e en 15e eeuw met prachtige gevels. We zullen later zeker over de markt terugkeren.

Eentje springt eruit: de Wijnhuistoren. De Wijnhuistoren in Zutphen is een voorbeeld van een belfort met klokkenspel. De toren werd tussen 1616 en 1642 gebouwd en is een deel van de herberg "to Vreden", waarvan al voor 1326 sprake is.

De oudste bouwfase is nog in de kelder aanwezig en dateert van rond 1300. De functie van Vreden of Het Wijnhuis was naast die van herberg, ook stadswaag, onderkomen van de stadswacht en plaats van openbare aankondigingen van het stadsbestuur.

Het gebouw gaat terug op een grafelijk versterkt huis bij de ingang van de ringwalburg uit de 9e tot 12e eeuw. In de 14e eeuw stond er een stenen gebouw dat als herberg dienstdeed: die Taverne Tho Vreden. De naam kan verwijzen naar de oorspronkelijke militaire functie: een bergvrede, een soort motteburcht. In 1420 kocht de stad het gebouw aan.

GPSwalking.nlDe stad besliste tot verbouwingen en bouwde extra ramen, "gemakken" (middeleeuwse wc's) en een stenen toegangstrap. Op het leien dak kwam een hoge dakruiter die het stadssilhouet mede bepaalde en in 1446 werd daar een uurwerk aan toegevoegd.

Er werd steeds vaker gesproken van Het Wijnhuis en het stadsbestuur kwam er vaak bijeen en ontving er belangrijke gasten.

In 1644 werd in de toren een carillon gehangen van de gebroeders François en Pierre Hemony. Het werd hun eerste tonaal gestemde carillon en het begin van een zegetocht van hun werk.

Vanaf de zomer van 2016 is de toren te beklimmen.

GPSwalking.nlHanzestad N52 08.393 E6 11.829
Zutphen was van de 13e tot de 16e eeuw lid van het Duitse Hanzeverbond. Steden in het noorden van Europa, van Nederland tot Rusland, waren lid van dit verbond. De steden werkten samen op het gebied van handel en maakten afspraken over prijzen, tolheffingen, de waarde van het geld en veiligheid.

Omdat ze samenwerkten konden ze vrij eenvoudig onderhandelen met de vorsten en graven in een bepaald gebied. Tijdens Hanzedagen werden nieuwe afspraken gemaakt.

Zutphen was al heel vroeg lid van de Hanze. Op de markten verhandelden de kooplieden vooral bier, boter, hout, kostbare stoffen, haring en zout. De Zutphense schippers voeren veel op het Rijngebied naar Keulen. Ook brachten ze waren naar Denemarken.

GPSwalking.nlLübeck was een belangrijk Hanzecentrum. In totaal waren wel 200 steden met elkaar verbonden. Na 1500 werd het belang van de Hanse minder en eindigde met de laatste hanzedagen in 1689.

Over land en over de Berkel werd er voornamelijk hout vervoerd. Zowel Zutphen als Deventer waren grote spelers op de houtmarkt.

De stad ontwikkelde zich als een stadstaat onder de Heren, later de Graven van Zutphen.

Broederenkerk N52 08.554 E6 11.691
Zutphen is een van de oudste steden van het land, al in de 11de eeuw liepen hier ridders, monniken en handelaren uit heel Europa rond. Het Broederenklooster is een van de oudste gebouwen van de stad, sommige delen stammen uit de 12de eeuw.

GPSwalking.nlDe grond waarop de kerk is gebouwd, werd in 1293 door Margaretha van Dampierre, de vrouw van Reinoud I van Gelre, geschonken aan de Dominicanen, die enkele jaren daarvoor in Zutphen waren neergestreken en die er een groot klooster met kloosterkerk bouwde.

De kerk is in gotische stijl gebouwd en in de 16e eeuw verfraaid met gewelfschilderingen. In de loop der eeuwen is de kerk weinig veranderd, behalve dat in 1772 een dakruiter aan de kerk werd toegevoegd.

In de kerk is niet altijd het katholieke geloof gepredikt. Na de verovering van Zutphen door Maurits van Nassau, de latere prins van Oranje, kwam de kerk in protestantse handen, onder meer onder de hoede van de Waalse kerk en de Nederlandse Hervormde Kerk. In de loop der tijd kwam de kerk leeg te staan, waarna in 1983 de openbare bibliotheek er zich huisvestte.

GPSwalking.nlGideon monument N52 08.565 E6 11.701
Het Gideon-monument in Zutphen is een monument ter nagedachtenis aan de Zutphense slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.

Het monument is een gemetselde fontein met in het midden een zuil, waarop het beeld staat van Gideon, een Bijbelse figuur die symbool staat voor het verzet van een kleine groep tegen een overmacht. De onthulling vond plaats op 10 april 1950.

Vier plaquettes brengen verschillende groepen in herinnering:

  • de burgerslachtoffers van het bombardement op 14 oktober 1944
  • de Canadese militairen die sneuvelden bij de bevrijding van Zutphen
  • de Zutphenaren die tijdens de Tweede Wereldoorlog in voormalig Nederlands-Indië omkwamen
  • de weggevoerde en vermoorde joodse stadsgenoten

Ieder jaar vindt er op 4 mei een officiële herdenking bij het Gideon-monument plaats.

PGPSwalking.nloortklokluiden N52 08.557 E6 11.728
De klok die ’s avonds tussen kwart voor tien en tien uur luidt herinnert aan de tijd dat de stads poorten ‘s avonds sloten. Zo werden de mensen, die buiten de poort waren, gewaarschuwd.

In 1611 wordt meester Pieter Pallandt wonende in het Broederen Clooster gevraagd om ‘s avonds aldaar een half uur voor het Poortsluiten de klokke te doen luyen om die daar buiten zijn te waarschouwen en zulks tegen 1 goudgulden ‘s maands.“

In maart 1727 wordt het wat officiëler. Dan treedt een “Reglement op het luyen van ’t Poortklokje” in werking. Daarin staat wanneer de klok geluid moet worden.

In januari is dat al om 16.30 uur en in de zomer om 21.00 uur. Daarna gaat het iedere halve maand weer een half uur terug om op 1 december weer uit te komen op 16.30 uur.

Het luiden duurt een half uur. Een kwartier daarna moet de portier naar buiten gaan en tot drie maal toe met luide stem roepen of er nog iemand buiten is. Als hij geen antwoord krijgt mag hij de poort sluiten.

IGPSwalking.nln de oorlog wordt de klok door de Duitsers meegenomen, omdat het hinderlijk was dat men de vliegtuigen niet hoorden. Na de oorlog wordt op 4 september 1948 het luiden hervat. De heer J. Groeve is de laatste in de lange rij van Poortklokluiders want in 1950 wordt het luiden automatisch.

Hopelijk wordt dit unieke gebruik nog vele jaren door het stadsbestuur in ere gehouden.

Beukerstraat N52 08.487 E6 11.843
Nu komt het moeilijkste deel van de wandeling: de winkelstraat van Zutphen. Geen grote supermarkten, natuurlijk wel een Hema en Blokker, maar vooral kleine veelal zelfstandige winkels in een historische winkelstraat. Opvallende gevels, opvallende gezelligheid.

GPSwalking.nlAgnietenconvent N52 08.544 E6 11.883
Agnietenconvent of Adamanshuis. Tijdens de wandeling in Zutphen komen we in het Agnietenconvent of Adamanshuis.

Deze werd door volgelingen van Geert Groote ( 1340-1384) opgericht. De diaken en godgeleerde had gestudeerd aan de Sorbonne in Parijs en riep op tot een ascetische levenswijze de "moderne devotie".

Er woonden zo'n 40 zusters van het "gemeene leven" in het Agnietenconvent. Helaas is het hof na 13.00 uur niet toegankelijk voor publiek, zodat we het mooie beeld van het begijntje moeten missen.

Leeuwenhuisje N52 08.570 E6 11.893
We moeten omlopen. Maar wel steken we de Molengracht of Berkel over bij een schattig huisje bij de brug. In 1664 kocht lakenverver Peter van Sonsveld een terrein (een ledige plaats) met achteruitgang op de Berkel. De stoffen werden gespoeld vanaf het terrasje, het milieu speelde toentertijd nog geen rol van betekenis.

GPSwalking.nlHet is mogelijk dat op deze ledige plaats het dit erkerhuisje als tuinhuis is gebouwd. Het heeft later dienst gedaan als tolhuis. Voor 1891 deed het huisje dienst als woning voor het hoofd van de aangrenzende Rooms-katholieke school.

Voor de afbraak van de bebouwing aan de noordzijde van de Berkel noemde men dit stukje wel Zutphens Venetië. Hoe het ook zij, het is en blijft een pittoreske woning zo aan de oever van de Berkel.

De naam van het huisje spreekt voor zich, en de erker wordt gedragen door gebeeldhouwde leeuwen. Momenteel doet het huisje dienst als 'kassa' voor de fluisterschippers die hun boten waarmee menig toerist een interessante tocht over de Berkel maken.

GPSwalking.nlEn zo komen we in Nieuwstad. Langs de Geweldigershoek en de Sint Jan maken we voor de wandeling een verbinding naar het NS station van Zutphen. De treinreizigers heten we welkom.

Na het bezoekje aan de Nieuwstad, waar we enkele delen van de oude stadmuur en poorten zullen zien, komen we terug in de Oude Stad. Via de winkelstraat, de Markten en de Oude Bornhof verlaten wij de stad door de Drogenapstoren.

De treinreizigers kunnen dan de wandeling vervolgen en de beschrijving voortzetten bij het begin: de Martinetsingel.

GPSwalking.nlGeweldigershoek N52 08.618 E6 11.918
In het Geweldigershues woonde de beul van Zurphen. Rechtspraak kende zijn straffen en hij verzorgde de gevangenen tot de rechtszitting. Er werden bijna geen gevangenisstraffen gegeven, maar de boef kreeg een boete of werd verbannen uit de stad.

Als iemand toch tot een lijfstraf was veroordeeld, dan kwam de beul in actie. Maar niet bij de doodstraf, want dat deed de Geweldiger uit een stad in de regio, om te voorkomen dat de familie van de veroordeelde wraak kon nemen op de Zutphense Beul.

Nieuwstadkerk St Jan N52 08.677 E6 11.906
Omstreeks 1250, een exact jaar kennen we niet, werd op de akkers buiten de Engepoort een 'Nieuwstad', in de geschreven bronnen: "Novum Oppidum', gesticht. De nederzetting kreeg een eigen kerk, gewijd aan de Heilige Maagd Maria, nu de St. Jan of Nieuwstadskerk.

GPSwalking.nlDe oudste zichtbare gedeelten van het huidige kerkgebouw dateren van de veertiende eeuw. Omstreeks 1460 werd het driehoekig gesloten koor gebouwd en de kerk van een dakruiter voorzien.

In de tweede helft van de vijftiende eeuw volgde een uitbreiding van de kerk aan de zuidzijde.

Omstreeks 1500 werd de kerk nogmaals uitgebreid, nu aan de noordzijde, eveneens met vier traveeën, met in het derde travee de doorgang naar het kerkhof.

Nieuwstad N52 08.681 E6 11.847
De Nieuwstad is in feite de Vinexwijk van de middeleeuwen.

GPSwalking.nlAl in de 13e eeuw is men de Nieuwstad gaan bouwen omdat de "oude stad " eigenlijk te volgebouwd was. Bovendien waren er werkkrachten nodig voor bijvoorbeeld de watermolens die in dit deel langs de gegraven zijtak van de Berkel stonden.

Men "lokte" families naar Zutphen o.m door hen huisvesting te beloven. Er bleken ook later veel oorspronkelijk Veluwse namen in het Nieuwstadskwartier voor te komen. Waarschijnlijk is er dus daar "geworven".

De katholieke Nieuwstadskerk was een prominente centrale plek in deze oorspronkelijke zelfstandige gemeente.

In 1312 is de Nieuwstad aan Zutphen toegevoegd. Toen moest ook de Nieuwstad worden ommuurd.

GPSwalking.nlNS station Zutphen N52 08.677 E6 11.654
In 1865 werd station Zutphen geopend en het werd al snel een knooppunt van nationale en internationale spoorverbindingen. In de Tweede Wereldoorlog, op 28 september 1944, werd het stationsgebouw volledig verwoest.

Het huidige gebouw dateert uit 1952 en is tegenwoordig een rijksmonument. Het station heeft geen toren zoals andere uit die tijd.

In het midden een zuilenrij, die voor de zijdelen als open pergola is uitgevoerd. Opvallende symmetrie van architect H.G.J. Schelling (1888 - 1978).

GPSwalking.nlKruittoren N52 08.727 E6 11.803
De Kruittoren was oorspronkelijk een toren langs de noordelijke verdedigingsmuur rond Nieuwstad. Vanaf 1558 diende hij als opslag voor buskruit.

Later werd door de opkomst van de gewijzigde krijgstechnieken, met name het buskruit, de stenen muren kwetsbaarder. Zowel door het schieten van een bres in de muur, als wel door kogels over de muur.

Daarom werden zandwallen en grachten op enige afstand van de muur aangelegd, De aarden wallen zijn beter bestand tegen de kogels, die in het zand gesmoord worden.

Nieuwstadspoort N52 08.715 E6 11.954
De Nieuwstadspoort of Spanjaardpoort was de toegang tot de stad vanuit het noorden, gebouwd in 1536 als hoofdpoort. De resten die er nu nog staan is een z.g barbacane, een voorpoort.

GPSwalking.nlDe werkelijke toegangspoort, de oude Nieuwstadpoort of Diezenpoort, stond ter hoogte van de Isendoornstraat en werd al vernoemd in 1393. Zij waren met elkaar verbonden door muren over het water. Een dubbele poort dus.

Vanaf de 14e eeuw moest er ook een muur om de Nieuwstad komen die aansloot bij de bestaande ommuring van Zutphen. Later is naast deze poort de kazerne gebouwd.

De garnizoensoldaten slepen hun zwaarden aan een stuk hardsteen in de poort. De slijpsporen zie je nog, komend vanuit het vogelpark links onder de poort.

Berkelruïne N52 08.571 E6 11.959
Eén van de voornaamste overblijfselen van de stadsmuur is de Berkelruïne, gebouwd in het begin van de 14de eeuw als waterpoort over de Berkel en oorspronkelijk Bovenberg genoemd.

GPSwalking.nlDe langgerekte poort bestaat uit drie spitse bogen over het water en daarboven twee weergangen; de bovenste weergang wordt geflankeerd door arkeltorentjes. De poort is rond 1400 verhoogd.

Wachtwoord?
“Ik wil de stad in, maar de poortwachter vraagt iedereen om een wachtwoord. Ik ken dat wachtwoord niet en besluit om stiekem onder de brug te luisteren naar anderen die doorgelaten worden.

Er komt iemand over de brug. ”Halt”, zegt de wachter “Twaalf”. De man op de brug antwoordt “Zes”, en mag doorlopen. Een boer komt met paard en kar: “Halt, Zes” “Drie” roept de boer, en mag door. Een boerin komt met een mand vol eieren. “Halt, Acht!” “Vier” zegt de vrouw en loopt naar binnen naar de markt.

GPSwalking.nlEen zwerver komt. “Halt! Tien” “Vijf” zegt de slordig uitziende man. Hij wordt bij de kraag gepakt en verdwijnt in het cachot.

Ik denk dat ik het nu wel weet…. Ik ga over de brug. De Poortwachter zegt: “Halt! Zeven”

Weet u wat ik moet antwoorden om toegelaten te worden?

Ruitershofje N52 08.554 E6 12.085
De geschiedenis van het Ruitershofje gaat terug tot 1512. In dat jaar koopt Zwene Ruyter een huisje in de Bakkerstraat met als bestemming armenhuis.

Hendrik Ruyter bouwt er in de zestiende eeuw nog negentien armenwoningen bij. Als dit hofje in 1784 in handen komt van het St. Anthonis Grote Broederschap, besluit het bestuur de huisjes te slopen om plaats te maken voor een nieuw hofje.

GPSwalking.nlRuim een eeuw later, in 1897 koopt het bestuur dit stuk grond aan de Berkelsingel voor de bouw van een nieuw hofje, ontworpen door de Zutphense stadsarchitect F.H. van Etteger.

Centraal staat het hoofdgebouw met een poort naar de achterliggende woningen rond een mooie binnentuin.

Bestuurskamer David Evekink Stichting N52 08.547 E6 12.059
In 1848 staat Europa in brand. Misoogsten en een explosieve bevolkingsgroei leiden tot een zware economische crisis.

Overal komt de burgerij in opstand om hervormingen en kiesrecht te eisen. In dit roerige klimaat wordt de kiem gelegd voor de David Evekink Stichting. De aandacht van vermogende particulieren voor armoedebestrijding neemt in heel Europa toe. Zo ook in Zuthpen.

GPSwalking.nlOp vrijdag 22 mei 1848 besluiten acht heren tot de oprichting van een spaarkas ten behoeve van minvermogenden in Zutphen.

Sinds 1886 is deze kamer het kantoor van de Spaarkas, de organisatie die we nu kennen als David Evekink Stichting (DES). Naamgever is de Zutphense houthandelaar David Evekink die al op 27-jarige leeftijd toetreedt tot het bestuur.

Als hij in 1871 ongetrouwd en kinderloos overlijdt, laat hij de Spaarkas een legaat na van twintigduizend gulden, onder meer voor de bouw van arbeiderswoningen.

Twee jaar later worden de eerste opgeleverd: de woningen op nummer 2 t/m 18 en in woningen in de straat hierachter, de David Evekinkstraat. Bouwjaar 1886 Berkelsingel 36.

GPSwalking.nlArmenhage N52 08.513 E6 11.951
Van de middeleeuwse ommuring zijn vooral aan de oost- en zuidzijde aanzienlijke resten bewaard gebleven. Hoewel enigszins gereconstrueerd geven de muurtorens aan het Armenhage, met beneden een open keel, een goed beeld van de oude toestand.

Eén van deze torens is later deel gaan uitmaken van een woonhuis (Bornhovestraat 33). Ik vind de ridder wel stoer!

Oude Bornhof N52 08.399 E6 11.882
Dit pand dateert van kelder tot kap nog geheel uit de bouwtijd, het is gebouwd in 1343 in opdracht van een rijke kanunnik van het kapittel van de Sint Walburgiskerk, genaamd Borro. Het Oude Bornhof zelf is in 1320 gesticht door kanunnik Borro.

GPSwalking.nlHij bepaalde dat zijn huis en erf ten dienste zouden moeten staan aan de verzorging van arme bejaarde inwoners. Vanaf de 14e tot begin 17e eeuw was de Oude Bornhof dus de plaats waar je naar toe ging als je arm en op leeftijd was.

Je kreeg hier eten en/of goederen (kleding) maar er werden ook mensen opgenomen. Hierna werd het Oude Bornhof omgezet in een oude mannen- en vrouwenhuis met beperkte ruimte voor verpleging van zieken.

Op de hof bevonden zich o.a. een timmerwinkel, bakkerij, mangelkamer en brouwerij. Om meer mensen op te vangen werden er in de loop der tijd meer kleine woningen bijgebouwd. Zalen waren voor alleenstaanden; woningen voor echtparen.

GPSwalking.nlHet Oude Bornhof heeft tot 1961 gefungeerd als bejaardentehuis. In 1974 ontsnapte de hof aan de slopershamer (men wilde er een parkeerterrein van maken!) en het complex werd gerenoveerd.

Genietcafé N52 08.405 E6 11.918
lse Hartman en Gijs Peteroff voeren in Huize Borro een horecaconcept waar spelen en genieten samenkomen, genaamd Genietcafé Zutphen. Het Genietcafé is dinsdag t/m zaterdag geopend tussen 09.00 en 17.30 uur en op koopzondag tussen 11.00 en 17.30 uur.

U kunt hier terecht voor (veelal biologische) broodjes, dranken en delicatessen. Op de begane grond is een kleine expositie ingericht, die vrij te bezoeken is en op de verdieping bevinden zich ruimtes die kunnen worden gehuurd voor uiteenlopende doeleinden.

GPSwalking.nlGenieten in een bijzondere huiselijke sfeer. Zie www.genietcafe.nl.

In de voorgevel bevindt zich een klok die zeer bijzonder is door zijn verschijningsvorm en vanwege de plek waar hij is gesitueerd. De klok is niet meer volledig origineel. Oorspronkelijk had het een bewegende plaat die de maanstand, de datum en de tijd (alleen in hele uren) aangaf.

De datum 1887 correspondeert met de grote renovatie van het Oude Bornhof die gepaard ging met sloop en nieuwbouw. De naam Lëting is van de ‘horlogiemaker’ Arnoldus Lëting, geboren in 1747 en een echte Zutphenaar die de klok heeft vervaardigd.

Op het gazon in het hof staat Else, een mooi beeld van Maïté Duval.

Ruiter Kortegaerd N52 08.369 E6 11.848
De naam Kortegaerd is een verbastering van Corps-du-Garde, de bereden stadswacht, waarvoor het pand in 1639 is gebouwd.

GPSwalking.nlHet diende als hoofdkwartier voor het bereden garnizoen, een wachtlokaal voor de ruiters die niet de veiligheid van Zutphen garandeerden, maar elders haar operaties uitvoerden. Beneden stonden de paarden en boven sliepen de manschappen.

Na het vertrek van de stadswacht is het nog een tijd militair hospitaal geweest en vestigden zich op dit punt diverse ondernemers, bijvoorbeeld (in 1925) de allereerste Fordgarage. Het gebouw heeft daarnaast nog dienst gedaan als pakhuis voor de omliggende winkels en een drankenfabrikant.

Naast de verbastering van de naam in ‘de Kortegaerd’ werd het pand vanaf de vorige eeuw ook wel ‘de Klokkestal’ genoemd. Dat kwam omdat het in die tijd gebruikt werd als stal van het naastgelegen logement De Klok. Het Wijnhuisfonds kocht het pand in 1955. Daarna is het gerestaureerd en heeft het nog tot 2001 gefungeerd als opslagruimte voor o.a. marktartikelen. In 2001 is het wederom gerestaureerd om het vanaf 2002 te verhuren aan wijnhandel Schaapveld. Pelikaanstraat 4.

GPSwalking.nlDrogenapstoren N52 08.348 E6 11.860
De Drogenapstoren (Pelikaanstraat 2) werd in 1444-'46 gebouwd als ‘Saltpoort’, maar al in 1465 als poort buiten gebruik gesteld en rond 1570 als gevangenis ingericht.

De forse vierkante toren heeft vier arkeltorentjes en een achtkantig bovenstuk met naaldspits. Bij een restauratie in 1888-'91 zijn de arkeltorentjes, de borstweringen en de spits herbouwd. Van 1889 tot 1927 deed de toren dienst als watertoren. Kort na een restauratie in 1969 is de toren als woning ingericht.

Thonis van Grol N52 08.335 E6 11.866
In 1555 betrok stadsmuzikant Thonis van Grol de toren. Thonis had een bijnaam, 'Drogenap' En de naam Drogenapstoren overleefde vele eeuwen.

Het was toentertijd gebruikelijk dat ambtenaren gratis in muurtorens mochten wonen. Hij woonde ter hoogte van de trans en was zo in staat alarm te slaan wanneer de vijand in zicht kwam.

In 1999 is er een standbeeld geplaatst van de zestiende-eeuwse stadsmuzikant Thonis Drogenap.

GPSwalking.nlThonis Drogenap in middeleeuwse kledij, waarbij de figuur zelf niet is afgebeeld. De holle sculptuur biedt bezoekers de mogelijkheid om in letterlijk 'in de huid' van Thonis Drogenap te kruipen. Menigeen staat met zijn 'kop' op de foto, wat een mooi tafereel oplevert met de toren op de achtergrond.

Daarmee zijn we aan het einde van deze wandeling gekomen. Zoals gezegd heel veel cultuur en geschiedenis. Prachtig om er te zijn.

En toch krijgen we een rommelige indruk. De IJsselkade ligt overhoop, de St.Janskerk in de steigers, de Walburgiskerk in de verbouwing, de Librije niet toegankelijk, de torens niet te beklimmen op het moment dat we er zijn, de donderdagmarkt die met de vele wagens en marktkramen het zicht op de mooie gevels ontnemen, de vele geparkeerde auto’s op ’s-Gravenhof belemmeren het zicht, het Bourgonjebolwerk vol bouwmaterialen, discussies rond het parkeren aan de Houtwal achter het politiebureau…

Dat alles belemmert toch bij het fotograferen de schoonheid van Zutphen.

Startpunt

  • START/FINISH/PARKEREN Houtwal 1, Zutphen N52 08.184 E6 11.946

Geraadpleegde websites:

POI’s

  • Berkel N52 08.168 E6 12.068
  • Volkswoningbouw David Evekink’s Stichting N52 08.240 E6 11.994
  • Paleis van Justitie N52 08.285 E6 11.800
  • Vischpoortgracht N52 08.249 E6 11.890
  • Zutphen Vesting N52 08.364 E6 11.796
  • Martinetsingel N52 08.308 E6 11.737
  • Zuidelijk Bastion N52 08.248 E6 11.801
  • Schulten Hues N52 08.351 E6 11.691
  • ’s-Gravenhof N52 08.376 E6 11.683
  • Ringwalburcht N52 08.367 E6 11.674
  • Palts N52 08.367 E6 11.674
  • St Walburgiskerk N52 08.373 E6 11.743
  • St Walburgis N52 08.357 E6 11.726
  • Librije N52 08.371 E6 11.765
  • Beeldenstorm N52 08.373 E6 11.707
  • Oude Stadhuis N52 08.398 E6 11.717
  • Hof van Bronckhorst N52 08.420 E6 11.700
  • Stadhuis in Zutphen N52 08.413 E6 11.681
  • Respiro N52 08.420 E6 11.676
  • Musea Zutphen N52 08.400 E6 11.667
  • Hof van Heeckeren N52 08.398 E6 11.659
  • Schelpenkoepel N52 08.388 E6 11.681
  • Huize van de Kasteele N52 08.384 E6 11.651
  • Bourgonjetoren N52 08.371 E6 11.593
  • IJsselkade N52 08.380 E6 11.496
  • IJssel N52 08.363 E6 11.445
  • Oude IJsselbrug N52 08.596 E6 11.297
  • Berkelsluis en Berkelkade N52 08.412 E6 11.495
  • Marspoort N52 08.488 E6 11.563
  • Markten N52 08.486 E6 11.729
  • Wijnhuistoren N52 08.486 E6 11.708
  • Hanzestad N52 08.393 E6 11.829
  • Broederenkerk N52 08.554 E6 11.691
  • Gideon monument N52 08.565 E6 11.701
  • Poortklokluiden N52 08.557 E6 11.728
  • Beukerstraat N52 08.487 E6 11.843
  • Agnietenconvent N52 08.544 E6 11.883
  • Leeuwenhuisje N52 08.570 E6 11.893
  • Geweldigershoek N52 08.618 E6 11.918
  • Nieuwstadkerk St Jan N52 08.677 E6 11.906
  • Nieuwstad N52 08.681 E6 11.847
  • NS station Zutphen N52 08.677 E6 11.654
  • Kruittoren N52 08.727 E6 11.803
  • Nieuwstadspoort N52 08.715 E6 11.954
  • Berkelruïne N52 08.571 E6 11.959
  • Ruitershofje N52 08.554 E6 12.085
  • Bestuurskamer David Evekink Stichting N52 08.547 E6 12.059
  • Armenhage N52 08.513 E6 11.951
  • Oude Bornhof N52 08.399 E6 11.882
  • Genietcafé N52 08.405 E6 11.918
  • Ruiter Kortegaerd N52 08.369 E6 11.848
  • Drogenapstoren N52 08.348 E6 11.860
  • Thonis van Grol N52 08.335 E6 11.866