Stadswandeling Leeuwarden

Korte beschrijving

Leeuwarden is samen met de Friese omgeving de Culturele Hoofdstad in Europa, samen met Valetta op Malta. Een reden om naar Leeuwarden te gaan. We zijn er ooit eerder geweest en daar hadden we geen spectaculaire indruk aan overgehouden. Zou nu met de speciale aandacht gericht op cultuur een betere indruk worden gemaakt?

Een nieuwe ervaring met veel mensen op straat, gezellige terrasjes, heel veel mooie musea – we keren er zelfs voor terug – geweldig om er te zijn. We zien de historie van Friesland, de trots van de mensen, het water, dat alom aanwezig is, en een mooie, maar niet zo lange historie. Leeuwarden is gewoon leuk met veel kleine winkeltjes en een groot waterig platteland. En dan gaan we zoeken en dan vinden we toch een berg wetenswaardigheden! Een openbaring. Neem er ruim de tijd voor en laat je verrassen. Er is veel over te vertellen.

Een heerlijke stad.


Kenmerken

Startpunt: Leeuwarden: P Hoeksterpad 3
Startlocatie: Friesland, Nederland
Coördinaten N53.206000 E5.802000
Afstanden: 8 km
Type: Cultuur, Stad
Begaanbaar: Goed
Rolstoel: Toegankelijk
Honden: Aangelijnd
Horeca: Overal
Gelopen op: 21-05-2018

Route informatie

Een GPS stadswandeling van 8 km in Leeuwarden.
Alle paden op deze wandeling zijn goed begaanbaar.
Horeca overal onderweg
Van deze wandeling is zowel een Track als een WPT-Route beschikbaar.



Acties

Navigeer naar startlocatie Download (ZIP) Download (GPX) Bekijk kaart/tracks Bekijk de fotoserie Print wandeling tekst

Startlocatie


Reacties



Wij zijn benieuwd naar uw reactie. Wel hebben we een aantal spelregels waar we u even op willen attenderen

  • Alle velden moeten verplicht worden ingevuld.
  • Uw reactie wordt pas na goedkeuring zichtbaar in de lijst ervaringen.
  • Uw e-mail adres niet wordt getoond op de site.
  • De webmaster behoudt zich het recht uw tekst aan te passen.
  • Het is niet toegestaan email-adressen, enige weblinks of schuttingtaal in de tekst op te nemen. Bij veelvuldig misbruik kan u de mogelijkheid van opslaan worden ontzegd.
  • Als u ons een link wilt doorsturen dan a.u.b. per email.
  • English texts will not be accepted. All input needs to be approved by the webmaster on forehand before be visible on this website. So save yourself the trouble.


Langere beschrijving


GPSwalking.nlStart/finish/parkeerplaats N53 12.357 E5 48.120
Parkeren in Leeuwarden is geen probleem. Ook het verkeer kent weinig strubbelingen. Voor €3,50 hebben we overdag geparkeerd in de Parkeergarage Hoeksterend aan het Hoeksterpad 3.

We gaan dan de oude stad in zullen eindeloos slingeren langs kerken, grachten en bijzondere gebouwen, te beginnen met de Bonefaciuskerk en de Centraal Apotheek.

Maar eerst een overzichtje van Friesland en de Friezen.

Friesland Fryslân N53 12.338 E5 48.108
Van ongeveer 400 tot 200 voor Chr. begon langzamerhand een proto-Friese cultuur te ontstaan met wierden/terpen tussen Vlie en Eems. De ongeveer 200 archeologische rijksmonumenten in Friesland zijn in veel gevallen terpen. Het landschap bestond uit nat laagland dat sterk onder de invloed van de getijden stond. Wadden, bij eb drooggevallen en bij vloed onder water.

GPSwalking.nlDe hogere gebieden werden tijdens hoogtij en westerstormen zwaar aangevallen en boden geen zekerheid voor vaste bewoning. Op de hogere zandheuvels bleven de voeten droog en dus verhoogden de bewoners de grond om hen heen tot tot terpen. Verhogen moet je eerder zien als verstrooien van as, plaggen en afval om het huis heen dan vanuit het graven van sloten voor afwatering, waarbij de grond gebruikt kon worden om de terp op te hogen. Nee, terpen zijn afvalbergen. Later zijn er vele afgegraven en verkocht aan Drenthe, dat grote behoefte had aan vruchtbare grond. Zeker, terpengrond was vruchtbaar.

De bewoners werden door de Romeinen Frisii genoemd. De aanwezigheid van de Romeinen in Friesland begint met de Romeinse generaal Drusus als hij in 12 v.Chr. zijn campagne in Germania voert. Maar ook de Romeinen zien weinig heil in dit zompige moerasachtige natte land.

GPSwalking.nlDe Friezen als bevolkingsgroep woonden in de vroege Middeleeuwen in het Groter-Friesland, dat zich langs de hele kust uitstrekte van het Zwin bij België langs de nu Noordhollandse kust en Groningen tot aan de Eems in Duitsland. De zeearm van de Zuiderzee was vrij smal, midden over het huidige Friesland lag de Middenzee en verder naar het oosten was de Lauwers ook een inham in het laagland met sterke overstromingen bij vloed.

Pas in de 7e eeuw was sprake van een stabiele bewoning en begint de historie.

In de 7e eeuw was het onafhankelijk. Het begin van de 8e eeuw is bekend vanwege de Friese koning Radboud en de missionaris Bonifatius. Na de inlijving in het Frankenrijk, in 719 door Karel Martel, bestond Friesland, volgens de Lex Frisionum (= de Friese wet), uit drie delen: het gebied tussen het Zwin en Vlie (West-Frisia), het gebied tussen Vlie en Lauwers (Midden-Frisia) en het gebied tussen Lauwers en Wezer (Oost-Frisia).

In het eerstgenoemde deel ontwikkelde zich sinds circa 1000 het graafschap Holland. Wat nu West-Friesland heet, werd na een periode van strijd in 1287 ingelijfd door graaf Floris V van Holland.

GPSwalking.nlDat jaar vond de Sint-Luciavloed plaats, een overstroming die de Zuiderzee tussen West-Friesland en de overige delen van Friesland aanzienlijk verbreedde en contact tussen beide delen in de toekomst enorm zou bemoeilijken.

De overige delen behielden zelfstandigheid omdat geen enkele graaf of hertog het gebied onder zijn controle kon krijgen. Bij de Opstalboom vond op basis van de Friese wet in de 13e en 14e eeuw een centrale rechtspraak plaats voor de overgebleven zelfstandige regio's: de Zeven Friese Zeelanden.

Pogingen van de Hollandse graven en hun verbondenen om Friesland te onderwerpen mislukten telkens, en dit definitief in 1345 met de Slag bij Warns, waarin een Hollands-Henegouws ridderleger werd verslagen door een Fries boerenleger.

De overgang tussen hoge en late middeleeuwen is een periode waarin een groot aantal kloosters in Friesland werd gesticht. Hun macht vergrootte zich door de rijkdom die zij verwierven met inpolderingen en droogleggingen. Naast de kloosterabten ontwikkelden veel Friese hoofdelingen zich tot lokale edellieden, overigens zonder deze titel te (willen) dragen, want dat zou hen verplichten om het leenmanschap te aanvaarden van hogere adel buiten Friesland.

GPSwalking.nlDe zogenaamde Friese Vrijheid gaf als keerzijde het ontbreken van centraal bestuur, te zien in een langdurige vete tussen zogenaamde Vetkopers en Schieringers, waarin de eerstgenoemde partij haar belangen verbond met machten buiten Friesland, en de laatstgenoemde die tot Friesland wilde beperken. In de 14e eeuw kreeg de niet-Friese stad Groningen steeds meer macht in de Ommelanden tussen Lauwers en Eems. In de 15e eeuw werd Ulrich Cirksena uit een machtig regionaal hoofdelingengeslacht Graaf van Oost-Friesland. In 1498 benoemde keizer Maximiliaan I hertog Albrecht van Saksen tot Heer van heel Friesland. Hij kreeg echter alleen Westerlauwers Friesland onder controle. Toen was de opsplitsing van het geheel van Friese landen een feit en ging de oude Friese samenhang en vrijheid verloren.

Een eeuw later zouden de Ommelanden onder de stad Groningen en Friesland twee autonome provincies binnen de Republiek der Verenigde Nederlanden worden. Oost-Friesland, officieel in het Duits Ostfriesland, bleef (na 1648) binnen het Duitse Rijk en kwam na het uitsterven van het inheemse gravengeslacht uiteindelijk in 1744 in handen van de Pruisische koningen.

GPSwalking.nlIn de Napoleontische tijd werd het enkele jaren bij het koninkrijk Holland gevoegd (1807-1810) en daarna bij het koninkrijk Hannover, dat in 1866 door het koninkrijk Pruisen werd ingelijfd, waarmee het in 1871 opgenomen werd in het Duitse Rijk.

De nieuwe tijd begon voor Friesland met de laatste Fries-Hollandse oorlog (1515-1524). In 1581 kreeg Friesland weer een autonome status. De Admiraliteit van Friesland, opgericht in 1596, was één van de Admiraliteiten ten tijde van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In 1795 raakte Friesland officieel zijn zelfstandigheid kwijt toen het een provincie van Nederland werd.

Het is in deze tijd dat Johan Willem Friso van Nassau-Diets een rol gaat spelen in de bestuursvorm van Fiesland als deel van de Republiek.

Op 1 januari 1997 werd de officiële naam van de provincie door de Friese Provinciale Staten veranderd van 'Friesland' in 'Fryslân'. In november 2004 besloot het Ministerie van Binnenlandse Zaken erop toe te zien dat de officiële naam in overheidsstukken ook consequent wordt gebruikt. In het Nederlands blijft echter over het algemeen de naam Friesland in gebruik. We zullen op vele plaatsen herinnerd worden aan deze input in het Fries. In Friesland wonen ongeveer 650 000 inwoners.

We kunnen nu beginnen aan de ronde door de stad Leeuwarden.

GPSwalking.nlWe zullen veel bezienswaardigheden in de stad bekijken of erover vertellen. Met de bovenstaade kennis in het achterhoofd zullen we veel zaken herkennen en in het juiste perspectief weten te plaatsen. Dat maakt het verhaal levendig. Veel plezier in Leeuwarden te beginnen bij de Bonefatiuskerk.

Kloosters. N53 12.248 E5 48.183
Bisschop Bonefatius heeft in 716 geprobeerd om de heidense Friezen te bekeren tot het katholieke geloof. Dat is hem in eerste instantie maar gedeeltelijk gelukt en later is hij teruggekomen. Zij het dan niet alleen als bisschop maar vergezeld van krijgers en militairen. Bij Dokkum is hij toen vermoord.

De huidige geschiedschrijvers houden het niet op moord volgens de Germaanse wetgeving, maar gedood in een door militairen uitgevochten strijd. Toch is uiteindelijk de provincie gekerstend.

GPSwalking.nlGeen provincie binnen Nederland is zo gevormd door de kloosters als Friesland en in geen andere provincie is daar zo weinig van overgebleven. Niet alleen heeft de beeldenstorm in Friesland gewoed, ook vielen in 1580 alle kloosters aan de Staten van Friesland en werden ze vervolgens afgebroken. De oudste kloosters (Foswerd, Stavoren, Dokkum) ontstonden in de 9e eeuw als kapittels van (augustijner) koorheren en gingen later tot één van de overige kloosterorden over.

De meeste kloosters waren van de orde van de benedictijnen, cisterciënzers, augustijner koorheren, premonstratenzers en franciscanen. De meeste kloosters werden in de 15e eeuw hervormd onder invloed van de observantiebeweging, die een terugkeer tot strenge regels en gebruiken bepleitte.

Sint-Bonifatiuskerk N53 12.262 E5 48.152
Gebouwd in 1882-1884 en gewijd aan de Heilige Bonifatius en Gezellen.

De kerk is gelegen aan het Bonifatiusplein in het centrum binnen de stadsgrachten. Het is een driebeukige kruisbasiliek in neogotische stijl. Het middenschip is over het koor gemeten 75 meter lang en over de transepten 33 meter breed. Het koor heeft een bijzonder lage apsis met tentdak, omsloten door een smalle omgang.

GPSwalking.nlDe toren is met zijn 85 meter hoogte van verre te zien. De kerktoren wordt bekroond door een hoge houten spits.

Titus Brandsma Huis N53 12.249 E5 48.123
De westelijke pastorie, het Titus Brandsma Huis geheten, is een gebouw met de allure van een bisschoppelijk paleis. Het werd ook als zodanig gebouwd, alleen het bisdom werd uiteindelijk in Groningen gevestigd.

De vroegere westpastorie werd tegelijk met de kerk in 1882 gebouwd . Het gebouw telt 29 vertrekken en heeft diverse bestemmingen gehad. Zo was er van 1887 tot 1935 het Bonifatius ziekenhuis gevestigd. Daarnaast vonden er een lerarenopleiding en een opvanghuis onderdak.

Vanaf 1994 fungeert het onder de naam Titus Brandsma Huis als centrum voor verschillende parochiële activiteiten. Ook heeft de Stichting Bonifatiustoren er haar kantoor en vergaderruimte. Het gebouw is sinds 1974 eigendom van de stichting en werd in 1984 op de lijst van beschermde monumenten geplaatst.

GPSwalking.nlIn 1998 werd de restauratie voltooid, waarmee de stormschade door de val van de toren in 1976 werd hersteld. Titus Brandsma was priester mysticus en verzetsheld. Hij overleed in Dachau.

Zie www.stichtingbonifatiustoren.nl

Christus Koning N53 12.258 E5 48.102
Het beeld van Christus Koning van Wim Harzig uit 1938 is gevormd in zandsteen. Rond de wisseling van 19e naar de 20e eeuw werd de Heilig Hartverering nieuw leven ingeblazen; er werden kerken gebouwd gewijd aan het Heilig Hart en Heilig Hartbeelden geplaatst.

Vooral na de instelling van het feest van Christus Koning van het Heelal in 1925 werd Jezus ook wel als koning verbeeld, met koninklijke attributen als een kroon of scepter. Het is dus geen beeld van Bonefatius.

GPSwalking.nlCentraal Apotheek N53 12.222 E5 48.060
Centraal Apotheek, gebouwd in 1904/1905 in art-nouveau-vormen naar ontwerp van architect G.B.Broekema te Kampen. Gebouw op trapeziumvormige plattegrond, opgetrokken uit gele verblendsteen en rood-bruine steen, en gedekt door een met leien belegd afgeknot schilddak tegen trapgevel aan een der zijden.

Verlevendiging van het metselwerk door onder meer: hardstenen lijsten, blokken, onder- en bovendorpels, boogtrommels inlegwerk, uitkragend siermetselwerk en dierfiguren.

Ingangspartij aan Voorstreekzijde gevat in een met art-nouveau-motieven bewerkte korfbogige hardstenen omlijsting; de verdiepingslagen uitgerust met smeedijzeren balkonhekken in art-nouveau-vormen, rechtgesloten en rondboogvensters, polychroom tegeltableau met vrouwenfiguur met slang en gifbeker - eveneens in art-nouveau-vormen- en dito tableau met opschrift: CENTRAAL APOTHEEK; hoek Voorstreek/Tuinen benadrukt door uitkragende erker, bekroond door overhuiving onder leiengedekt helmdak met naald. (Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) Voor mij vele nieuwe woorden…..

GPSwalking.nlKanselarij N53 12.150 E5 48.072
De Kanselarij is een monumentaal gebouw in Leeuwarden (Turfmarkt 13). Het werd in de periode 1566-1571 gebouwd, waarschijnlijk op kosten van Filips II, als zetel van het Hof van Friesland. In 1814 werd de kanselarij als ziekenhuis ingericht.

Van 1814 tot 1824 diende het gebouw als kazerne. Van 1824 tot 1892 was de kanselarij in gebruik als huis voor burgerlijke en militaire verzekering. In 1892 werd de kanselarij gerestaureerd onder leiding van de rijksbouwkundige Jacobus van Lokhorst. Tot 2013 was de kanselarij een van de gebouwen waarin het Fries Museum was gehuisvest.

Na het vertrek van het museum en een verbouwing heeft de Kanselarij nieuwe huurders gekregen waaronder de Thorbecke Academie.

GPSwalking.nlIn 1621 werd aan de kanselarij een bordes toegevoegd. Het draagt het Wapen van Friesland. Op het bordes staan vier stenen leeuwen. Deze leeuwen dragen de wapenschilden van de vier kwartieren van Friesland: Oostergo, Westergo, Zevenwouden en de Friese elf steden.

De kanselarij heeft een trapgevel met negen beelden. Het bovenste beeld, een mannenfiguur, stelt de goddelijke voorzienigheid (providentia Dei) voor. Dit beeld draagt een pauselijk tiara op het hoofd. In de linkerhand draagt het de rijksappel als machtsteken van Hem die regeert en in de rechterhand de scepter van het wereldbestuur. De andere acht beelden zijn vrouwenfiguren.

Aan de linkerkant staan van boven naar beneden: gerechtigheid (iustitia), geblinddoekt met zwaard en weegschaal; naastenliefde (caritas) met kind; hoop (spes) met anker; geloof (fides) met kruis en boek. Aan de rechterkant staan van boven naar beneden: verstand (prudentia), met spiegel en slang; dapperheid (fortitudo); matigheid (temperantia), met kruik; eendrachtigheid (concordia), met hoorn des overvloeds.

Provinciehuis N53 12.078 E5 47.984
Het provinciale bestuur van Friesland is al sinds 1580 in dit gebouw aan de Tweebaksmarkt in Leeuwarden gevestigd. Gedurende deze periode is het pand meerdere malen verbouwd en uitgebreid.

GPSwalking.nlTot 1580. De kern van het huidige provinciehuis is de stadswoning, een soort refugehuis, van de overste van het Barraconvent in Bergum. Het gebouw stond bekend als "abtshuis”. Tussen 1570 en 1578 was het gebouw ook nog kort in gebruik als paleis van de eerste en enige bisschop van Leeuwarden, Cuneris Petri. Daarna kwam er een einde aan het gebruik van het gebouw door de kerk. In 1576 had Friesland al de Pacificatie van Gent getekend en in 1578 werd de bisschop gevangengezet door de stadhouder Rennenberg. Op 23 maart 1579 bekrachtigde Friesland de Unie van Utrecht en werden de kerkelijke bezittingen onteigend. Het voormalig paleis van de bisschop werd op 15 maart 1580 door de stadhouder geschonken aan Staten van de Heerlijkheid Friesland, de voorloper van de tegenwoordige Provinciale Staten.

Hoewel het abtshuis omvangrijk was, bood het niet voldoende ruimte om de zittingen van de volledige Staten van Friesland te kunnen huisvesten. Hiervoor moesten de vertegenwoordigers van de dertig grietenijen en de elf steden elders terecht. Het abtshuis, dat inmiddels bekendstond als "Het Collegie", werd in 1668 en in 1710 aan de achterzijde richting de Heerestraat uitgebreid. De zijgevel aan de Korfmakersstraat kreeg in 1710 een gevel met pilasters in de kolossale orde en met Korinthische kapitelen. In 1784 werd het gebouw aan de zijde van de Tweebaksmarkt tot drie verdiepingen verhoogd en werd een nieuwe voorgevel opgetrokken. De ingangspartij wordt geflankeerd door Dorische pilasters van de kolossale orde die een fronton dragen dat gebroken wordt door het wapen van Friesland.

GPSwalking.nlIn de negentiende eeuw werd het gebouw aan de achterzijde nog verder uitgebreid, waardoor de gevel aan de Korfmakersstraat steeds breder werd. Aan deze zijde bleef het heterogene karakter, in tegenstelling tot de nu uniforme voorgevel, wel bewaard. Het hoekpand met de Heerestraat werd in 1830 ingelijfd.

Enkele kleine verbouwingen daargelaten, veranderde er tot 1970 weinig meer aan het gebouw. In dat jaar kwam een geheel nieuwe vleugel aan de Heerenstraat gereed. Ondanks deze uitbreiding bleef het ruimtegebrek voor het uitdijende provinciale bestuur pertinent. Tussen 1980 en 1985 werd de uitbreiding gerealiseerd. Het volume van het provinciehuis verdubbelde met deze ingreep. Na voltooiing besloeg het nieuwe provinciehuis het gehele huizenblok Tweebaksmarkt - Oude Oosterstraat - Heerestraat - Korfmakersstraat. Het langgerekte bouwwerk bevatte drie binnenhoven.

In 2004 werden de drie binnenhoven teruggebracht tot twee en werd één daarvan geopend naar de openbare ruimte. Er ontstond een wandelroute door het gebouw van de Heerenstraat naar de Tweebaksmarkt. Midden tussen deze binnenhoven werd een acht verdiepingen hoge toren gepland, door de architect betiteld als stadskroon.

GPSwalking.nlBlokhuispoort N53 11.985 E5 48.019
De bouw van het Blokhuis werd gestart op 22 februari 1499, in opdracht van Willebrord van Schaumburg, Stadhouder des Hertogen van Saksen. De Blokhuispoort is een gebouwencomplex dat tot december 2007 dienst heeft gedaan als huis van bewaring in Leeuwarden.

Het huidige gebouw is in de tweede helft van de negentiende eeuw gebouwd op de plaats waar al rond 1500 een gevangenis stond. De Blokhuispoort heeft in de eeuwen vele aanpassingen en uitbreidingen ondergaan en heeft sinds 1580 dienstgedaan als gevangenis.

In de vorm die het nu heeft is het complex 130 jaar oud en heeft 180 cellen. De Blokhuispoort kon niet meer voldoen aan de hedendaagse (brand)veiligheidseisen die werden gesteld aan een penitentiaire inrichting.

GPSwalking.nlHet complex is rijkseigendom en heeft na de sluiting van de gevangenis tijdelijk de functie gekregen van cultuurcentrum.

Ongeveer 130 creatieve ondernemers hebben er een plaats gevonden. Oud-personeel van de voormalige gevangenis heeft de stichting 'Blokhuispoort' opgericht die het behoud wil bevorderen van Blokhuispoort als cultureel erfgoed. Deze stichting heeft in het alcovengebouw een gevangenismuseum ingericht met aandacht voor de geschiedenis van de gebouwen.

In 2012 moest het museum vanwege door complexbeheerder Carex Fryslan gestelde eisen worden ontruimd. 

GPSwalking.nlNieuwe stadspoort Leeuwarden N53 11.954 E5 47.981
De gemeente Leeuwarden besloot begin 2004 om een nieuwe beweegbare verkeersbrug aan te leggen over de Zuiderstadsgracht bij de oude gevangenis 'De Blokhuispoort'. De locatie kent een lange geschiedenis. Leeuwarden lag tot in de negentiende eeuw verscholen achter een stadswal en was toegankelijk via ophaalbruggen en stadspoorten. Deze verdwenen stadswal wordt nu weer zichtbaar gemaakt door een moderne ophaalbrug in de vorm van een poort. De brug markeert hiermee de begrenzing tussen de middeleeuwse stad en de latere uitbreidingen van Leeuwarden.

De beweegbare brug is gebouwd volgens een oud-Hollands brugtype: de ophaalbrug. Dit eeuwenoude principe is echter op een futuristische wijze vormgegeven met drie elegante curven. Futuristische brug met dynamisch lijnenspel. De brug heeft een futuristische vormgeving die het krachtenspel van de ophaalbrug duidelijk laat zien: de hameipoort staat stevig in het water en draagt de balans met contragewicht, het brugdek springt van oever naar oever. Het dynamische lijnenspel dat hierdoor ontstaat, verbeeldt ook de symbolische functie van de brug in de stedelijke ruimte.

GPSwalking.nlFriese Waterpeil N53 11.948 E5 47.888
Al in de middeleeuwen zijn de dijken aangelegd om de bewoners te beschermen tegen het watergeweld. De kloosters legden vele gebieden droog door inpoldering.

Dat is eeuwenlang doorgegaan en steeds verder uitgewerkt.

Nu is de Friese boezem het aaneengesloten stelsel van kanalen en meren in Fryslân met 1 streefpeil van 0,52 meter onder NAP. Als er geen dijken zouden zijn dan staat het land een halve meter onder water.

Alle sloten, kanalen en meren in Friesland staan in verbinding met elkaar. Het waterniveau staat overal op hetzelfde niveau. Dat niveau wordt beïnvloed door de toevoer uit de riviertjes en beken van de hoger gelegen delen in het oosten, maar ook door regenwater. Een flinke regenbui met 10 liter water op een vierkante meter verhoogt het peil met 1 centimeter. Soms kan er wel 4 tot 8 cm bijkomen.

GPSwalking.nlHet waterpeil wordt op niveau gehouden door te spuien en te pompen. Spuien doet men door bijvoorbeeld in Harlingen en bij het Lauwersmeer bij eb de spuisluizen naar de Noordzee te openen. Het water stroomt dan op natuurlijke wijze naar zee.

Als het tij keert gaan de sluizen weer dicht. Daarom worden ze ook keersluizen genoemd. Als onvoldoende water afgevoerd kan worden door te spuien, dan moet men pompen.

Bij Harlingen Stavoren en Lemmer staan gemalen. Die pompen het water naar zee of IJsselmeer. Bij Lemmer is het Stoomgemaal een interessant museum over dit onderwerp.

GPSwalking.nlAls het gedurende lange tijd erg droog is dan kan men water uit het IJsselmeer toelaten. Het IJsselmeer staat gemiddeld 30 cm hoger dan het niveau in Friesland, vandaar dat zoetwater kan worden gebruikt om het Friese peil weer te verhogen. Dit doorspoelen is ook nodig om verzilting van de bodem te voorkomen.

Het IJsselmeer wordt voor 70% gevoed met zoetwater uit de rivier de IJssel.

Mercuriusfontein N53 11.940 E5 47.815
De Mercuriusfontein in Leeuwarden

De Mercuriusfontein (Wirdumerdijk) uit 1923 is een natuurstenen fontein versierd met beelden die de landbouw, veeteelt, visserij en handel personifiëren. Het geheel wordt bekroond door een bronzen Mercuriusbeeld. Het basement is een ontwerp van A. Baart sr., de beelden zijn ontworpen door G.A. Bredow.

GPSwalking.nlBeursgebouw N53 11.927 E5 47.781
Het Beurs- en waaggebouw is een gebouw uit 1880 in de Friese hoofdstad Leeuwarden, waarin een beurs en een waag gevestigd waren.

De voorm. beurs annex waag (Wirdumerdijk 34) is een blokvormig neoclassicistisch gebouw met een basement in rusticawerk, gebouwd in 1878-'80 naar ontwerp van Th.A. Romein. De drie bronzen ingangsdeuren, naar ontwerp van C.A. Lion Cachet en met beeldhouwwerk van L. Zeyl, zijn in 1930 aangebracht. De oorspronkelijke gecanneleerde ionische pilasters in pleister heeft men in 1938 vervangen door bakstenen lisenen, met guirlandes op de basementen.

Na een interne verbouwing rond 1980 naar plannen van R. Bullhorst is het grootste deel van het gebouw in gebruik als Openbare Bibliotheek. De voorm. beurshal op de verdieping, die door twee dubbele rijen corintische zuilen in drie beuken is verdeeld, heeft toen een nieuwe, op zichzelf staande, stalen inrichting gekregen.

GPSwalking.nlIn de jaren '80 kreeg het gebouw zijn huidige functie van openbare bibliotheek.

Economie Leeuwarden N53 11.854 E5 47.745
Leeuwarden heeft ongeveer 55.000 arbeidsplaatsen. Het grootste gedeelte hiervan nemen onderstaande organisaties voor hun rekening.

In Leeuwarden is een aantal hoofd- en regiokantoren gevestigd van grote dienstverlenende ondernemingen zoals KPN, Rabobank, ING, ABN AMRO, AEGON en Achmea (Avéro Achmea, FBTO en een gedeelte van Centraal Beheer Achmea).

Verder zijn er een groot zuivelconcern (FrieslandCampina; voorheen Friesland Foods), twee hoofdkantoren van regionale kranten (Leeuwarder Courant en Friesch Dagblad) alsook veel kleinere bedrijven gevestigd.

GPSwalking.nlVan de kantoren is de bijna 115 meter hoge Achmeatoren opvallend. De Achmeatoren is tevens het hoogste gebouw van Noord-Nederland. Ook heeft de stad met Cendris B.V., UPC Nederland, De belastingdienst en Eneco een aantal grote callcenters in huis. In Leeuwarden bevindt zich ook de Fryske Akademy, een wetenschappelijk onderzoeksinstituut.

Leeuwarden heeft daarnaast vestigingen van de Belastingdienst, douane, het Ministerie van Landbouw, de Kamer van Koophandel, Rijkswaterstaat, het UWV, het Ministerie van Justitie alsmede het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) binnen zijn grenzen.

Verder is er één gevangenis - Penitentiaire Inrichting De Marwei. Het oude Huis van Bewaring De Blokhuispoort is sinds 2008 gesloten, en thans in gebruik als cultureel centrum. - In het noordwesten van Leeuwarden ligt de Vliegbasis Leeuwarden van de Koninklijke Luchtmacht.

GPSwalking.nlStation Leeuwarden N53 11.794 E5 47.578
Station Leeuwarden werd in gebruik genomen op 27 oktober 1863 met de opening van de spoorlijn Harlingen – Leeuwarden. Dit was de tweede door de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) in gebruik genomen spoorlijn. In 1866 werd de lijn verlengd naar Groningen.

In 1868 kwam ook de verbinding Zwolle – Meppel – Heerenveen – Leeuwarden gereed (onderdeel van de spoorlijn Arnhem - Leeuwarden), waarmee de Friese hoofdstad een rechtstreekse spoorverbinding met de rest van het land kreeg.

De spoorlijn Leeuwarden – Sneek – Stavoren werd in 1883-1885 in gebruik genomen als onderdeel van de verbinding tussen Amsterdam en de Friese hoofdstad, via de route Amsterdam – Enkhuizen – Stavoren – Leeuwarden. Tussen Enkhuizen en Stavoren was een veerdienst over de Zuiderzee. .

GPSwalking.nlHet station van Leeuwarden is een van de Standaardstations van de Staatsspoorwegen, gebouwd in de jaren zestig van de 19e eeuw. In tegenstelling tot andere stations is het station van Leeuwarden later grondig verbouwd.

Op de plaats van het oorspronkelijke gebouw kwam een hoge nieuwe hal met een groot halfrond venster. Ook in 2000 is het station verbouwd en gemoderniseerd.

Achmeatoren N53 11.882 E5 47.504
De Achmeatoren is een kantoortoren in het centrum van Leeuwarden.

De Achmeatoren is 114,6 meter hoog en heeft 26 verdiepingen en is in 2002 opgeleverd. Hiermee is de Achmeatoren het hoogste gebouw van Leeuwarden. De toren is gebouwd in opdracht van Achmea Vastgoed en ontworpen door de architecten Abe Bonnema en Jan van der Leij van Bonnema Architecten uit Hardegarijp.

GPSwalking.nlKarakteristiek zijn de zwarte platen van natuursteen die aan het gebouw zijn bevestigd. In 2001 en 2002 liet tijdens een storm een aantal van deze platen los, waardoor de omgeving afgezet moest worden.

De Achmeatoren heeft vier liften, die een snelheid behalen van 21,6 km/h. Oorspronkelijk haalden de liften zelfs 32,4 km/h, maar omdat mensen misselijk werden als gevolg van de abrupte versnellingen is de snelheid met 10,8 km/h verlaagd. Bij deze snelheid gaan de oren nog steeds dichtzitten door de relatief grote versnelling.

De bouw van de Achmeatoren gaf in 1999 bezwaren van de luchtvaartzijde in verband met de nabijgelegen militaire vliegbasis Leeuwarden. De bouw werd echter toch toegestaan vanwege het maatschappelijk belang.

Architectenbureau Bonnema plaatste met tegenzin vier lichtjes op de hoeken. Later werden die vervangen door een dubbellijnige neoncontour die helemaal rond de top van de toren loopt. In eerste instantie was dit groen, maar het is later vervangen door rood licht.

GPSwalking.nlDe Achmeatoren is met bijna 115 meter veruit de hoogste wolkenkrabber van Noord- en Oost-Nederland. De toren is beeldbepalend voor Leeuwarden en is met helder weer vanuit een groot deel van Friesland
zichtbaar.

Volgens nieuwe voorschriften van de Rijksluchtvaartdienst is het niet meer toegestaan om binnen een straal van vier kilometer van de vliegbasis hoger te bouwen dan 45 meter. Hierdoor wordt verdere ontwikkeling van hoogbouw in Leeuwarden belemmerd.

De toren is in het weekend toegankelijk voor publiek.

Gerechtshof Leeuwarden N53 11.988 E5 47.545Paleis van Justitie in Leeuwarden

Het hof was gevestigd in het Paleis van Justitie aan het Zaailand in Leeuwarden.

GPSwalking.nlDe huidige gerechtshoven gaan terug tot de invoering van de wet op de rechterlijke organisatie in 1838. In Friesland kwamen toen drie rechtbanken (in Leeuwarden, Sneek en Heerenveen) met daarboven een provinciaal gerechtshof in Leeuwarden.

Op 1 januari 1876 worden de provinciale hoven afgeschaft en ontstonden de vijf ressorten. Leeuwarden wordt dan gekozen als vestigingsplaats voor het hof voor de drie noordelijke provincies. Het Gerechtshof Leeuwarden was tot 2013 het hof voor de drie noordelijke provincies van Nederland. Formeel omvat het rechtsgebied van het hof de arrondissementen Groningen, Leeuwarden en Assen.

Het Hof functioneerde tevens als nevenvestiging van het Gerechtshof Arnhem. Deze situatie werd in 2013 gevolgd door een fusie van beide hoven tot het nieuwe Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden dat qua oppervlak vrijwel de helft van Nederland omvat. Voor de zogenaamde Mulderzaken had het Leeuwarder hof een landelijke functie.

GPSwalking.nlLex Frisionum N53 11.986 E5 47.507
De Lex Frisionum (Wet van de Friezen) is een optekening van het gewoonterecht van het Friese volk. Deze optekening vond plaats in het Latijn rond het jaar 790 in opdracht van Karel de Grote. De Lex Frisionum omvat voornamelijk strafrecht, een enkele bepaling, bijvoorbeeld Titel VI, ziet op het huwelijksrecht.

De enige overgeleverde versie van de Lex Frisionum is gedrukt door Herold in Bazel in 1557. De originele manuscripten zijn verloren gegaan.

De Lex zoals die bekend is uit de uitgave van Herold is vermoedelijk een kladversie. Karel de Grote streefde naar een wetboek dat in zijn gehele rijk van kracht zou zijn. Daaraan voorafgaand liet hij van alle overwonnen stammen de bestaande wetten, veelal gewoonterecht, inventariseren. De Lex lijkt deels een inventarisatie van bestaand gewoonterecht, en deels regels die de nieuwe heer (Karel de Grote) heeft opgesteld. De Lex bevat bijvoorbeeld een bepaling over de zondagsrust, Titel XVIII, hetgeen moeilijk een vastlegging van Fries gewoonterecht kan zijn.

Het is niet zeker wanneer de overgeleverde versie van de Lex is opgeschreven. Vermoedelijk ligt die datum tussen 785, toen het laatste Friese verzet tegen Karel de Grote werd gebroken en 793/794.

De Lex Frisionum bevat voornamelijk een lijst met strafbare feiten zoals doodslag, diefstal en brandstichting en de hoogte van het weergeld en vredesgeld die daarop volgens het gewoonterecht stond. Het weergeld moest betaald worden aan het slachtoffer (of diens nabestaanden), het vredesgeld aan de koning. De hoogte van weergeld en vredesgeld was afhankelijk van de stand van dader en slachtoffer. Blijkens de Lex Frisionum was de bevolking verdeeld in vier standen: edelen, vrijen, horigen en slaven. Het weergeld dat moest worden betaald was voor een edele het hoogst, voor een vrije 50% van de edele, en voor een horige 50% van een vrije, voor slaven moest de marktwaarde worden betaald.

GPSwalking.nlHarmonie N53 12.008 E5 47.362
De Harmonie (Leeuwarden) is opgericht in 1874.

De Harmonie is de stadsschouwburg en concertzaal van Leeuwarden en staat in de top vijf van grootste schouwburgen van Nederland. Het is het podium geweest voor topstukken als Titanic en The Sound of Music.

Het gebouw heeft drie theaterzalen, drie kleinere vergaderzalen en twee grote foyers. De grootste zaal biedt maximaal ruimte aan duizend bezoekers. Het gebouw biedt tevens plaats aan een inpandig filmhuis, waar nu het Centrum voor Film in Friesland is gehuisvest. Jaarlijks zijn er meer dan 650 activiteiten voor een totaal aan 250.000 bezoekers.

De Harmonie is lid van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties (VSCD).

GPSwalking.nlFries Museum N53 11.971 E5 47.690
De Grote Historische Tentoonstelling van 1877 in het Stadhouderlijk Hof was een dusdanig succes dat het Provinciaal Friesch Genootschap ter Beoefening van Friesche Geschied-, Oudheid- en Taalkunde in staat was het Eysingahuis aan de Koningsstraat te betrekken.

Het museum werd op 13 april 1881 geopend door het genootschap. In de begindagen werd het Het Museum genoemd. Na vele verbouwingen is het museum nu geplaatst in het centrum van de stad. Een waardig licht paleis voor historie, cultuur en kunst. Jaarlijks zijn speciale tentoonstellingen met beroemde thema’s zoals Alma Tadema, Mata Hari en Escher.

Ook is in het museum een Hindelooper kamer ingericht en het verzetsmuseum. Stoer, stug en eigenzinnig? Ontdek de Fries in jezelf in het Fries Museum! Je gaat ernaartoe voor een kop koffie, een origineel cadeautje of een filmbezoek – maar vooral voor het museum natuurlijk.

GPSwalking.nlHier ontdek je alles over de elf steden en het platteland, de haat-liefdeverhouding met het water, de zoektocht naar het typisch Friese en de plek van Friesland in de wereld.

Dans met de mysterieuze Mata Hari, duik in haar dagboek en ontdek haar trieste lot als mogelijk dubbelspionne. Strijd met de 16de-eeuwse rebel Grutte Pier tegen de Hollanders of val ten prooi aan zijn enorme zwaard als je geen ‘bûter brea en griene tsiis’ kunt zeggen. Voel je even de koning of koningin van Friesland met het fonkelende goud en zilver uit de terpen. Of geniet van werk van (wereld)beroemde kunstenaars en slow design van toonaangevende ontwerpers - stoer en duurzaam, met oog voor traditie en vakmanschap.

In het Fries Verzetsmuseum maak je kennis met hongerkinderen die werden ondergebracht op het Friese platteland om aan te sterken.

Saskia van Uylenburgh N53 11.985 E5 47.664
Deze in Leeuwarden geboren vrouw trouwde met Rembrandt van Rhijn. De vader van Saskia - Rombertus Ulenburgh - werd rond 1554 in Bergum geboren. Op 10 september 1578 promoveerde hij, na aan de universiteit in Heidelberg te hebben gestudeerd, tot doctor in de rechten. Ongeveer 30 jaar oud, werd hij burgemeester van Leeuwarden, in 1585 Gedeputeerde Staat van Friesland en in 1597 raad ordinaris in het Hof van Friesland.

Van Rombertus Ulenburgh is bekend dat hij op 10 juli 1584 als een van de laatsten prins Willem van Oranje in levende lijve heeft gezien en gesproken. Bij onderhandelingen in Den Haag en Delft trad hij op namens de stad Leeuwarden en zijn gewest. Die bewuste avond dineerde hij bij de prins. Deze werd na de maaltijd door Balthazar Gerards doodgeschoten.

Rombertus huwde voor 1591 met Siuckien Ulckedr. Aessinga, uit welk huwelijk acht kinderen zouden worden geboren, waarvan Saskia - gedoopt op 2 augustus 1612 - de jongste was. Na het overlijden van haar vader op 3 juni 1624 - haar moeder was vijf jaar daarvoor reeds overleden - werd Saskia toevertrouwd aan de zorgen van haar zwager dr. Gerryt van Loo en haar oudere zuster Hiske Ulenburgh. Op 22 juni 1634 zou Saskia in Sint Annaparochie in het huwelijk treden met de uit Amsterdam afkomstige kunstschilder Rembrandt Harmensz. van Rhijn.

GPSwalking.nlDe Waag Leeuwarden N53 12.046 E5 47.755
De Waag is over het algemeen het middelpunt van een marktstad. Waar gehandeld wordt, wordt gewogen en gemeten. Voor het bepalen van het juiste gewicht van de handelswaar was een marktkoopman vroeger aangewezen op de waag, een publiek weeghuis. Sinds wanneer Leeuwarden een waag bezit, is niet precies bekend.

De oudste vermelding dateert uit 1483. Uit dit document blijkt ook dat de waag in die tijd een gevestigd instituut was. De waag waar in 1483 over gesproken wordt, heeft waarschijnlijk even ten oosten van het huidige gebouw gestaan. De waag die vandaag de dag op het Waagplein staat, is omstreeks 1590 gebouwd. In die tijd was het verplicht voor een marktkoopman zijn goederen te laten wegen op de waag. Deze verplichting gold vooral voor (groot)handelaren in vlees en zuivel.

GPSwalking.nlHet product dat op de waag in Leeuwarden de overhand had was zuivel, en dan vooral boter. Deze werd op de wekelijkse marktdagen in groten hoeveelheden aangevoerd. De waag in Leeuwarden stond daarom ook wel bekend als de ‘boterwaag’. Er werden natuurlijk ook wel andere producten gewogen.

Ter illustratie: tussen 1830 en 1860 werd jaarlijks gemiddeld 1.656.922 kg boter, 225.905 kg kaas en slechts 24.326 kg aan andere goederen gewogen. Wat misschien opvalt, is de relatief beperkte hoeveelheid kaas. Dit heeft echter wel een logische verklaring, want dit komt doordat er in Friesland tot aan het eind van de vorige eeuw vooral boter geproduceerd werd.

De Waag op de Nieuwestad is tot 1880 in gebruik geweest. Vanaf dat jaar werd er gewogen in het nieuwe Beurs- en waaggebouw aan het beursplein. Sinds de jaren 80 is in dit laatste gebouw de Openbare Bibliotheek gehuisvest. In het waaggebouw is een lunchroom gevestigd.

GPSwalking.nlRecreatie N53 12.065 E5 47.566
Vanwege de vele kanalen zijn alle steden met elkaar verbonden. We zien dan ook dat watertoerisme van grote economische betekenis is. Overal varen schuiten, schepen, jachten, bootjes van allerlei aard en vorm rond. Een prachtige vorm om Friesland te verkennen.

Als in de winter na een lange periode van strenge vorst de kanalen zijn dichtgevroren, dan kan de Elfstedentocht geschaatst worden. Een bittere tocht van 200km langs traditionele plaatsen.

Vanwege de omvang en grootsheid, en omdat de mogelijkheid voor de tocht zelden voorkomt, ontlokt de Elfstedentocht bij strenge vorst een
euforisch karakter en ontdooit Friesland tot leven.

GPSwalking.nlSchaatsen is zo belangrijk in Noord-Nederland omdat het eeuwenlang de snelste manier van bewegen op menselijk kracht is geweest.

Anne Vondeling N53 12.100 E5 47.495
Anne Vondeling, geboren 2 maart 1916 in Appelscha, overleden 22 november 1979 in Mechelen (België), was politicus in Nederland. Hij was lid van de VDB (tot 1946)

PvdA (vanaf 1946) en bekleedde diverse politieke functies, zoals Lid Tweede Kamer, Minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening, Lid Provinciale Staten van Friesland, Fractievoorzitter Tweede Kamer, Politiek leider PvdA, Minister van Financiën en vicepremier, Partijvoorzitter, Tweede Kamervoorzitter en Lid Europees Parlement.

Oldenhoofster kerkhof N53 12.178 E5 47.446
Historisch gezien de oudste begraafplaats van Leeuwarden, is het Oldehoofsterkerkhof vandaag de dag een populair plein om evenementen te organiseren.

GPSwalking.nlRond 1100 stond er op de plaats van de Oldehove een kerkje. In de 13e eeuw zou dit kerkje vervangen worden door een grotere kerk die opgetrokken was uit kloostermoppen, maar enkel een fundering kon er aangelegd worden. Na 1435 werd er een driebeukige Sint-Vituskerk gebouwd.

Op 28 mei 1529 werd de opdracht gegeven om een brede toren te bouwen om het mogelijk te maken een hoge toren te bouwen. Toen de toren nog maar tien meter hoog was begon deze reeds te verzakken.

In september 1576 stortte de kerk als gevolg van een storm in. In 1595 werd het kerkgebouw afgebroken en resteerde alleen nog de vrijstaande torenromp.

Geschiedenis Leeuwarden N53 12.151 E5 47.403
De geschiedenis van Leeuwarden gaat terug tot in de Romeinse tijd. Toen woonden er al mensen op de plek waar nu de Oldehove staat. Leeuwarden is ontstaan op drie terpen die werden opgeworpen aan een inham van de Middelzee die later dichtslibde en werd ingepolderd. De riviertjes Ee, Vliet en Potmarge mondden bij deze terpen uit in zee.

GPSwalking.nlDe naam Leeuwarden duikt voor het eerst op in een schenkingsakte uit de 8e eeuw.

De terpbewoners hielden zich bezig met landbouw, visserij en scheepvaart. Leeuwarden lag gunstig aan zee en onderhield handelscontacten met andere handelsplaatsen zoals Lübeck en met de Oostzeelanden. Op de terpen ontstonden drie nederzettingen: Oldehove, Nijehove en Hoek.

Oldehove, dat van oudsher een uithof van de Abdij van Corvey in Duitsland was, had in het midden van de twaalfde eeuw al een kerk, gewijd aan de heilige Vitus.

In Oldehove stond de oudste parochiekerk van Leeuwarden. Vandaar dat Oud-Leeuwarden ook wel Nijehove werd genoemd, vanwege de nieuwere kerk. Oud-Leeuwarden, oftewel Nijehove werd al in 1285 in een Duitse handelsakte aangeduid als stad.

GPSwalking.nlTussen 1200 en 1300 slibde de Middelzee dicht en nam de handel af vanwege het ontbreken van een haven. De nadruk van de handel werd toen meer gelegd op de nabije regio. In 1392 stonden de omringende grietenijen (gemeenten) de magistraat van de stad hoge rechtspraak toe. In 1435, hetzelfde jaar dat Oldehove, Nijehove en Hoek samengevoegd werden tot één stad, Leeuwarden, kreeg Leeuwarden stadsrechten.

De Friese landen waren aan het einde van de 15e eeuw het strijdtoneel van conflicten tussen de Schieringers en Vetkopers. Deze twee partijen leefden in voortdurende onmin met elkaar. De partijstrijd leidde tot de bouw van nieuwe verdedigingswerken. In 1498 kreeg de Saksische heerser Hertog Albrecht van Saksen heerschappij over de Nederlandse provincie Friesland toegewezen van Maximiliaan I, keizer van het Heilige Roomse Rijk. Met name Schieringers ontvingen Albrecht van Saksen met open armen omdat daarmee de alsmaar groeiende macht van de stad Groningen over de Friese landen werd ingedamd. Echter, niet alle Friezen waren even blij met de komst van de hertog en Leeuwarden liep voorop in de strijd tegen de nieuwe heerser voordat de overname in 1498 definitief een feit werd. Door de grote macht van het grote Heilige Roomse Rijk onder Maximiliaan I waren de inwoners van de stad genoodzaakt te gaan onderhandelen met de Hertogs Graaf en stadhouder van Leeuwarden Willebrord van Schaumburg.

GPSwalking.nlNa de onderwerping door Albrecht van Saksen werd Leeuwarden de zetel van het Hof van Friesland dat zich bezighield met bestuur en rechtspraak. Dit college kreeg in 1571 een eigen onderkomen, de Kanselarij. In dezelfde tijd werd in Leeuwarden ook het kerkelijk gezag gevestigd. De Sint-Vituskerk werd de zetel van de deken en de belangrijkste kerk van Friesland. Alle landsheren en stadhouders werden in deze kerk ingehuldigd. In 1559 werd Leeuwarden tot bisschopszetel verheven van het nieuw opgerichte bisdom Leeuwarden. Cunerus Petri, de enige bisschop, belandde bij de calvinistische machtsovername korte tijd in het gevang en vertrok daarna definitief uit Friesland. De Sint-Vituskerk werd in de jaren 1595 en 1596 wegens verregaande bouwvalligheid afgebroken.

De zestiende en zeventiende eeuw vormden een gouden tijd voor Leeuwarden. Leeuwarden kreeg aanzien doordat het eeuwenlang de residentie werd van de Nassaus die stadhouder werden van de noordelijke provincies. Zij woonden in het Stadhouderlijk Hof met hun hofhouding, nu functioneert het gebouw als hotel. In 1747 verdween de residentie van de Nassaus. In deze eeuwen kwam de stad ook tot grote bloei.

GPSwalking.nlHet aantal inwoners steeg van 5000 rond het jaar 1500 tot 16.000 in 1650. Dit kwam mede doordat Leeuwarden in de Republiek relatief makkelijk te bereiken was. Er waren destijds veerdiensten naar onder andere Groningen, via de Dokkumer Ee en de Stroobosser Trekvaart en Amsterdam via Harlingen over de Zuiderzee. Met plaatsen die dichterbij lagen werd veel handel gedreven door middel van smalle zeilscheepjes. Trekschuiten die door paarden op de wal werden voortgetrokken vertrokken destijds vier keer per dag vanuit Leeuwarden naar Harlingen, Bolsward, Sneek en Dokkum.

De Gouden Eeuw was ook een tijd waarin de adel op kwam in Leeuwarden. De Eewal, Grote Kerkstraat, Nieuwestad, Tweebaksmarkt en de Weaze waren destijds de deftigste straten van Leeuwarden. Hier woonden de rijke adellijke families zoals Van Martena, Van Aylva, Van Camstra en Burmania. Leeuwarden behoorde toen tot de tien aanzienlijkste steden van Nederland. Daarvan getuigen nu nog prachtige gebouwen als de Kanselarij (waar recht gesproken werd), het Stadhouderlijk Hof en de Waag (als centrum van de handel).

GPSwalking.nlDe gemeente Leeuwarden in 1866
Het welvarende Leeuwarden moest wel beschermd worden tegen vijanden. Daartoe werd de stad rondom van een gracht en wallen voorzien. Deze verdedigingswerken zijn later, toen zij overbodig werden, afgebroken of tot plantsoen gemaakt. In de negentiende eeuw ontstonden de eerste wijken buiten de stadsgracht.

In de negentiende eeuw werden de verbindingen van de stad verbeterd. In 1827 begon het rijk met de aanleg van straatwegen van Leeuwarden naar Overijssel en naar Groningen, Harlingen, Sneek en Lemmer. Voorts werden de oude trekvaarten uitgediept en verbeterd. In 1863 kwam de spoorverbinding tussen Leeuwarden en Harlingen. Snel daarna kwamen de lijnen met Zwolle, Groningen en Sneek tot stand.

Door de grote maatschappelijke ontwikkelingen in de tweede helft van de negentiende eeuw, werd Leeuwarden vooral belangrijk als stad met een centrumfunctie voor de regio. Terwijl landelijk gezien de positie van Leeuwarden sterk in betekenis afnam. Tegenwoordig is de situatie nog steeds zo. Binnen de relatief dun bevolkte provincie Friesland vervult Leeuwarden, met ruim 92.000 inwoners, de functie van centrumstad met een uitgebreid scala aan voorzieningen.

GPSwalking.nlPieter Jelles Troelstra N53 12.170 E5 47.388
Pieter Jelles Troelstra geboren 20 april 1860 in Leeuwarden en overleden

12 mei 1930 in Den Haag was lid van de Friesche Volkspartij, SDB, SDAP, Tweede Kamer en van 1902-1925 fractievoorzitter SDAP Tweede Kamer.

Pieter Jelles Troelstra was een Nederlandse advocaat, journalist en politicus.

Hij is bekend geworden als de socialistische leider die in november 1918, in navolging van de omwenteling in Duitsland, in Nederland de socialistische revolutie wilde uitroepen. Daarnaast heeft Troelstra in Friesland grote bekendheid gekregen als Fries schrijver en dichter.

In 1888 trouwde Troelstra met Sjoukje Maria Diderika Bokma de Boer (als kinderboekenschrijfster bekend geworden onder het pseudoniem Nienke van Hichtum). Ze kregen twee kinderen.

Na zijn studietijd vestigde Pieter Jelles Troelstra zich als advocaat in Leeuwarden. Hij werd in 1890 lid van de Friese Volkspartij, maar besloot na een lange tweestrijd zijn tijd geheel aan de socialistische beweging te wijden.

In 1892 bezochten de regentes Emma en de 12-jarige koningin Wilhelmina Leeuwarden. Toen de socialisten tegen dit bezoek demonstreerden, braken anti-socialistische rellen uit. Troelstra nam het op voor partijgenoten wier woning was geplunderd door Orangisten.

GPSwalking.nlOldehove N53 12.178 E5 47.383
De Oldehove is een vrijstaande kerktoren in Leeuwarden. De toren staat in het noordwesten van het centrum van de stad. Naast de toren ligt Tresoar. Naast de toren stond vroeger de Sint-Vituskerk.

Rond 1100 stond er op de plaats van de Oldehove een kerkje. In de 13e eeuw zou dit kerkje vervangen worden door een grotere kerk die opgetrokken was uit kloostermoppen, maar enkel een fundering kon er aangelegd worden. Na 1435 werd er een driebeukige Sint-Vituskerk gebouwd. Op 28 mei 1529 werd de opdracht gegeven om een brede toren te bouwen om het mogelijk te maken een hoge toren te bouwen. Toen de toren nog maar tien meter hoog was begon deze reeds te verzakken. In september 1576 stortte de kerk als gevolg van een storm in. In 1595 werd het kerkgebouw afgebroken en resteerde alleen nog de vrijstaande torenromp.

De toren bleef een zorgenkind, want elke eeuw opnieuw moesten kostbare herstelwerkzaamheden worden verricht. In januari 2005 is het mysterie van de Oldehove ontrafeld: de toren blijkt gebouwd te zijn op het talud van een oude terp, wat de toenmalige bouwmeesters niet hadden voorzien.

Een stukje met de lift en dan de smalle trappen en dan heb je een fabelachtig uitzicht.

Zie https://www.ensie.nl.

GPSwalking.nlPier Pander Tempel N53 12.237 E5 47.327
Pier Jacobs Pander (Drachten, 20 juni 1864 - Rome, 6 september 1919) was een Nederlands beeldhouwer en ontwerper van medailles.

Pander was de zoon van een arme binnenschipper. Toen hij nog een jongen was werd zijn kunstig houtsnijwerk opgemerkt. Door enkele welgestelde personen, onder andere de journalist Johannes de Koo en de doopsgezinde dominee van Drachten, werd hij in staat gesteld een kunstopleiding te volgen aan de Kunstnijverheidsschool Quellinus Amsterdam, en daarna aan de Académie des Beaux-Arts in Parijs. In 1885 won hij de Prix de Rome voor beeldhouwen, maar in dezelfde tijd maakte een ernstige ziekte hem invalide. Pander verhuisde in 1893 naar Rome, waar hij een atelier opzette. Hij reisde regelmatig naar Nederland waar hij vooral bekend werd nadat hij in 1898 de munt met de beeltenis van koningin Wilhelmina had ontworpen. Na verloop van tijd kocht hij een huis in De Knipe voor zijn ouders, die tot dan toe in hun boot waren blijven wonen.

Pander was onder meer bevriend met Louis Couperus, die tussen 1900 en 1915 in Nice en Rome woonde. Couperus gaf Pander opdracht een medaillon van zijn vrouw Elisabeth Couperus-Baud te maken. Couperus had ook een aantal sonnetten gewijd aan de beeldengroep van Alba, Gedachte, Aandoening, Moed en Kracht. Pander stierf uiteindelijk in Rome aan de gevolgen van tuberculose.

GPSwalking.nlTresoar N53 12.214 E5 47.402
Tresoar is de bewaarplaats van de geschiedenis van Fryslân. Je vindt hier talloze in Fryslân verschenen kranten en tijdschriften, honderdduizenden boeken waaronder exemplaren uit de bibliotheek van Erasmus, tienduizenden foto’s,, films, geluidsopnamen, rechtbankverslagen, notariële akten, de Atlas van Blaeu, handschriften en brieven van bekende Friezen, bedrijfsarchieven van Douwe Egberts en archieven van de Elfstedenvereniging, cd’s van Friese punk tot klassiek, het monnikenwerk de “Attische Nachten” uit 836 na Christus en de meer dan 150 bibliografieën gemaakt door J.J. Kalma , de oudste en nieuwste (Friese) literatuur, wetenschappelijke publicaties, digitale bestanden. Website: Tresoar

Oudste handschrift N53 12.215 E5 47.430
Het oudst bewaarde handschrift, bestaande uit de boeken 9-20, bevindt zich in de Provinsjale & Buma Biblioteek fan Fryslân, Tresoar, te Leeuwarden. Met dit afschrift is rond 836 in Fulda begonnen. Het boek is in haast geproduceerd, waarbij voor een deel een inferieure kwaliteit perkament gebruikt werd, met zeer grote gaten en reparaties, en soms met gebruikmaking van maar halve bladen. Vermoedelijk beschikte men niet over voldoende voorraad van het gebruikelijke vierkante formaat.

In dit manuscript valt de overgang van het insulair schrift naar het lokale Fulda-schrift op. Op het eerste blad staan de namen van twee bezitters, Tornaesius en Koenigsmann. Johannes Tornaesius (Jean de Tournes) stamde uit een drukkersgeslacht te Lyon/Genève. Hij heeft de codex gebruikt voor zijn eigen tekstuitgave.

GPSwalking.nlRobert Koenigsmann vermeldde dat hij het boek in 1628 te Genève verworven heeft. Dit handschrift kwam vermoedelijk via de veiling van de collectie van de Franeker hoogleraar Steinberg, in 1671, in de blibiotheek van de Franeker universiteit terecht en wordt na de opheffing van deze universiteit verworven door de Staten van Friesland.

Historisch Centrum Leeuwarden N53 12.231 E5 47.496
Het Historisch Centrum Leeuwarden (HCL) is het informatie- en activiteitencentrum voor de geschiedenis van Leeuwarden en omgeving. Duizenden strekkende meters aan historische documenten, vanaf de Middeleeuwen tot heden, worden hier bewaard en toegankelijk gemaakt. Iedereen die iets wil weten over de geschiedenis van Leeuwarden of de vroegere bewoners, kan hiervoor terecht bij het H.C.L.

Prinsentuin Leeuwarden N53 12.277 E5 47.580
De Prinsentuin is in 1648 in opdracht van stadhouder Willem Frederik van Nassau-Dietz als lusthof aangelegd op het voorm. bastion de Doeledwinger. De tuin werd door latere stadhouders telkens verder verfraaid en aan de mode van de tijd aangepast. Nadat de tuin in 1795 voor het publiek was opengesteld, volgde in 1819 de overdracht aan de stad. Vanaf 1820 begon men met een transformatie in romantische landschapsstijl naar plannen van L.P. Roodbaard, waarbij in 1842 ook de aangrenzende, deels geslechte vestingwallen door hem tot een wandelgebied werden omgevormd.

GPSwalking.nlOok de aangrenzende Noorderplantage werd aan het park toegevoegd. Het in de Prinsentuin gelegen 17de-eeuwse zomerhuis verving men in 1842 door een nieuw gebouw, dat later nog twee zijvleugels kreeg. De in 1954 aangebouwde oostvleugel huisvest nu het Pier Pandermuseum. Het hier gevestigde café-restaurant ‘De Koperen Tuin’ is vernoemd naar een roman van S. Vestdijk die zich voor een deel in de Prinsentuin afspeelt. De in neorenaissance-vormen opgetrokken muziektent of orkestschelp dateert uit 1881 en is ontworpen door J.E.G. Noordendorp.

Het front is versierd met de portretbustes van prinses Wilhelmina, Beethoven en Mozart. Op een verhoging of molenbelt in de Noorderplantage staat het Pier Pandertempeltje uit 1924, ontworpen door J.M. van der Mey en N.P. de Koo in de vorm van een antiek baptisterium. Het huisvest een door de Friese beeldhouwer Pier Pander († 1919) ontworpen beeldengroep; de gipsmodellen van Pier Pander zijn na diens dood door E. Gazzeri in marmer uitgevoerd. Vlakbij staat de in 1973-'74 vrijwel volledig herbouwde en uitgebreide molenaarswoning (Noorderplantage 3-5) van de eind 19de eeuw afgebroken korenmolen De Leeuw.

GPSwalking.nlFryske Akademy N53 12.215 E5 47.579
Het Coulonhuis dankt zijn naam aan Anthony Coulon, leerling van hofarchitect Daniël Marot. Coulon bouwde het weelderige pand in 1713 voor zichzelf en zijn gezin. Hun portretten hangen nog steeds in de stijlkamer. Hier is ook een fraai beschilderd plafond bewaard gebleven. Evenals de oorspronkelijke schouw, rijk versierd , met een spiegel en schilderstuk erboven. Zeer bijzonder is de stucversiering in de gang, Aurora voorstellende. De entreepartij en de vensters dateren uit de 19e eeuw.

In 1938 werd notaris Nanne Ottema eigenaar van het Coulonhuis. Hij verrijkte het interieur met diverse stukken van elders, waaronder een antiek beschilderd behang in Lodewijk XV-stijl. Ottema gaf het pand in gebruik aan de net opgerichte Fryske Akademy, die het in 1958 in eigendom kreeg. In dat jaar kon ook het nieuwe hoekpand bij de Akademy gevoegd worden, na een geldinzamelingsactie van de Friese gemeenten. Als blijk van dank zijn de gemeentewapens op de gevel aangebracht.

Onlangs heeft de Fryske Akademy de aan de tuin grenzende Noorderkerk aangekocht en verbouwd tot congrescentrum ‘It Aljemint’.

GPSwalking.nlFries Frysk N53 12.192 E5 47.475
De talen die het meeste worden gesproken in de provincie zijn het Nederlands en het Fries (Frysk). Het Fries heeft de status van minderheidstaal en wordt naast het Nederlands als een officiële landstaal erkend onder het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden. De taal kan gebruikt worden in de rechtspraak, hoewel ze daar weinig toepassing vindt.

In het onderwijs wordt ze afwisselend gebruikt, afhankelijk van de inzet van de leerkrachten en de taalsamenstelling van de leerlingen. In ruimere mate wordt ze gebruikt door (een aantal) overheden en dan met name de provinciale, en door de media, en dan met name de radio en de tv, voor zover deze geprogrammeerd worden door Omrop Fryslân. Sinds de jaren 1980 vindt er in Friesland in toenemende mate verfriesing plaats, hetgeen met name tot uitdrukking komt in een groot aantal topografische namen die in het Fries zijn gesteld, zoals straat- en waternamen en plaatsnaamborden.

Behalve het Standaardfries heeft het Fries ook een aantal dialecten.

Johan Willem Friso van Nassau-Dietz N53 12.172 E5 47.492
Johan Willem Friso was de tweede zoon en het derde kind van Hendrik Casimir II van Nassau-Dietz en Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau. Bij het overlijden van zijn vader in 1696 werd hij vorst van Nassau-Dietz en tot stadhouder benoemd van de gewesten Friesland en Groningen. Zijn moeder trad op als regentes tot 1707. Toen nam Johan Willem Friso de functie van stadhouder van Friesland daadwerkelijk op zich, en in 1708, toen hij meerderjarig werd, tevens het stadhouderschap van Groningen.

GPSwalking.nlJohan Willem Friso was via zijn beide grootmoeders een afstammeling van de Vader des Vaderlands, Willem van Oranje. Zijn grootmoeders, Albertine Agnes en Henriëtte Catharina, waren zussen van elkaar, dochters van prins Frederik Hendrik van Oranje en kleindochters van Willem van Oranje.

Als enige erfgenaam van zijn achterneef stadhouder Willem III, die in 1702 overleed, erfde hij de titel Prins van Oranje.

Johan Willem Friso nam als generaal deel aan de Spaanse Successieoorlog.

Johan Willem Friso erfde de buitenplaats in Oranjewoud, van zijn grootmoeder prinses Albertine Agnes van Nassau, en wilde hier een paleis neerzetten. Hij liet Daniël Marot het paleis Oranjewoud ontwerpen, en in 1708 werd met de bouw begonnen. Na zijn dood ging zijn echtgenote, Maria Louise van Hessen-Kassel, verder met dit project.

Op 14 juli 1711 kwam Johan Willem Friso aan bij de Moerdijk. Hier werd de boot waarop zijn koets door een windvlaag omgeblazen waarbij Johan Willem Friso verdronk.

Op 25 februari 1712, ruim 7 maanden na zijn dood, werd Johan Willem Friso bijgezet in de grafkelder van de Friesche Nassau's in de Grote of Jacobijnerkerk te Leeuwarden.

Johan Willem Friso trouwde op 26 april 1709 te Kassel met Maria Louise van Hessen-Kassel (1688-1765), die via moederszijde eveneens afstamde van Willem van Oranje. Uit dit huwelijk werden twee kinderen geboren:

Anna Charlotte Amalie (1710-1777), gehuwd met Frederik van Baden-Durlach (1703-1732)

Willem IV Karel Hendrik Friso (1711-1751), gehuwd met Anna van Hannover (1709-1759). Willem IV werd na het overlijden van zijn vader geboren.

Hoewel hij zelf slechts twee kinderen had, worden door succesvolle huwelijkspolitiek alle erfbare tronen in Europa bezet door afstammelingen van Johan Willem Friso. Deze stamboom is in zijn geheel afgebeeld op de zijgevel van het Pricessehof.

GPSwalking.nlKeramiekmuseum Princessehof N53 12.173 E5 47.527
Het Keramiekmuseum Princessehof aan de Grote kerkstraat is gevestigd in het kleine stadspaleis van Marie-Louise, de weduwe van Johan Willem Friso van Nassau-Dietz. Dit museum gebruikt ook het belendende pand, de Papingastins.

Het gebouw bestaat uit een omstreeks in 1622 gebouwd gedeelte, en de restanten van een stins (Papingastins) die mogelijk uit de 15e eeuw dateert. In 1644 kwam het in bezit van het geslacht Aylva. In 1731 werd het als residentie aangekocht door Maria Louise van Hessen-Kassel, in de volksmond: Marijke Meu, de weduwe van Johan Willem Friso van Nassau-Dietz, Prins van Oranje en stadhouder van Friesland, voorouder van het huidige Nederlands koningshuis. Zij bouwde een omvangrijke verzameling keramiek op, die nu deel uitmaakt van de collectie van het Keramiekmuseum.

GPSwalking.nlLater werd het in drie woonhuizen opgesplitst; in het middelste daarvan is in 1898 de befaamde graficus M.C. Escher geboren. Vandaar het kunstwerk op de zijgevel. De notaris Nanne Ottema was ook een groot verzamelaar van porselein en aardewerk, en ook zijn collectie is nu in het museum te zien, samen met Aziatische, vooral Chinese keramiek en porselein 2800 v.Chr.- 1900 n.Chr., Tegels en vaatwerk (islamitische landen) uit het Midden-Oosten en Europese keramiek (o.a. Wedgwood, Meissen) 15e- 19e eeuw

In de Stijlkamer in het Keramiekmuseum met gedekte tafel.

Jugendstil en Art Deco - objecten van aardewerk en porselein, plm. 1885-1940

Moderne keramische objecten ( plm. 1950- heden)

GPSwalking.nlHet nog geheel ingerichte atelier van de Nederlands keramist Jan van der Vaart Stijlkamer (Nassaukamer): de in barokstijl ingerichte eetkamer van prinses Maria Louise van Hessen-Kassel, naar wie het gebouw is genoemd, met fraai porselein

Daarnaast is er ruimte voor tijdelijke exposities. Zie https://www.princessehof.nl

Beerenburger Boomsma museum N53 12.118 E5 47.591
Beerenburger is onlosmakelijk met Leeuwarden verbonden. Het Beerenburger museum van Boomsma, gelegen in het hart van de binnenstad, is dan ook een ‘must see’! Als bezoeker reis je hier terug in de tijd naar de distilleerderij van de jaren dertig.

Je krijgt te zien hoe deze traditionele kruidenbitter vroeger werd gemaakt. Ook is er natuurlijk gelegenheid om Beerenburger, maar ook ander gedistilleerd zoals gin, likeuren en oude genevers, te proeven in het gezellige donkerbruine proeflokaal. In de inpandige slijterij kun je daarna je favoriete Boomsma drankje of een ander leuk souvenirtje kopen. Zie https://www.mooileeuwarden.nl.

GPSwalking.nlGrutterswinkel N53 12.101 E5 47.603
In de goede oude tijd waren supermarkten nog kleine knusse grutterswinkeltjes waar de kassa nog echt rinkelde en kruidenierswaren in papieren puntzakken over de toonbank gingen. In hartje van Leeuwarden bestaat nog zo’n authentiek kruidenierswinkeltje. De grutterswinkel is gevestigd in een 17-de eeuws pand in de Nieuwesteeg 5. Vanaf 1900 deed “heel” Leeuwarden inkopen voor koloniale- en grutterswaren in de winkel van de familie Feenstra. In 1973 liet mevrouw IJsbranda Feenstra de kassa voor het laatst rinkelen en de winkel dreigde voor het nageslacht verloren te gaan.

?Onder het motto “Ons winkeltsje mut blieve” werd in 1991 een actie gehouden voor het behoud van het laatste authentieke kruidenierswinkeltje in de Leeuwarder binnenstad. De Stichting Nieuwesteeg Vijf werd opgericht en dankzij de inzet van veel vrijwilligers en financiële ondersteuning van sponsoren en donateurs kreeg de winkel een cultuurhistorische museumfunctie en kon de winkel blijven bestaan.

Per jaar bezoeken ongeveer 15.000 bezoekers Museum de Grutterswinkel. De echte ouderwetse kruidenierswinkel met alles wat daarbij hoort spreekt bezoekers buitengewoon aan. Herinneringen van vroeger komen weer boven en opa’s en oma’s nemen hun kleinkinderen mee terug naar hun jeugd. Ook de exposities zijn een tijdreis en voeren de bezoekers mee naar het ontstaan en de ontwikkeling van de detailhandel aan de hand van het verhaal van de familie Feenstra.

Een verlangen naar gemoedelijkheid en naar minder jachtige tijden dan die waarin we nu leven, brengt gasten regelmatig terug voor een ouderwets kopje koffie met Friese oranjekoek. Wij nodigen u van harte uit ons museum te bezoeken.

Zie http://www.museum-de-grutterswinkel.nl.

GPSwalking.nlWilhelmina linde N53 12.119 E5 47.725
Midden op het Raadhuisplein is in 1898 een linde geplant, die voorzien werd van een ruim cirkelvormig smeedijzeren hek. Op het piëdestal van de poort staat onder het leeuwenmasker de tekst : Ter Herinnering aan de Troonsbestijging van H.M. Koningin Wilhelmina, der Gemeente aangeboden door de Vereeniging "voor Vaderland en Oranje", 31 augustus 1898. Hendrik Kramer heeft het hek ontworpen, waarschijnlijk geassisteerd door de heraldicus Tiete van der Laars, die als tekenaar op zijn bureau werkte. De firma J. Kroes en Zn. uit Leeuwarden voerde het smeedwerk uit.

Het sierhek rond de Wilhelminaboom is een kenmerkend voorbeeld van een gedenkteken van rond de vorige eeuwwisseling.

GPSwalking.nlUs Heit N53 12.138 E5 47.744
Us Heit, een bronzen beeld van Bart van Hove, Willem Molkenboer uit 1906 staat op het Hofplein in Leeuwarden.

Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg (1560-1620) was een van de stadhouders van Friesland. Hij werd door de Friezen Us Heit (Onze Vader) genoemd. Hij werd begraven in de Grafkelder van de Friesche Nassau's in de Grote of Jacobijnerkerk in Leeuwarden. Willem Lodewijk overleed kinderloos, de koninklijke familie stamt af van zijn jongere broer Ernst Casimir.

Koningin Wilhelmina gaf in september 1905 toestemming voor de vervaardiging van het beeld en een maand later konden de kunstenaars hun maquette tonen in het Fries Museum. Molkenboer was verantwoordelijk voor de sokkel van Noors graniet, waarop onder andere de naam en functie van de stadhouder werden geplaatst.

GPSwalking.nlTen Hove maakte een bronzen beeld van de stadhouder ten voeten uit, gekleed in een harnas, met in zijn rechterhand een heersersstaf en zijn linkerhand liggend op het kruisgevest van zijn zwaard. De helm van Willem Lodewijk werd op een bijbel aan zijn voeten geplaatst.

Op zaterdag 15 september 1906 trokken koningin Wilhelmina, prins Hendrik en koningin-moeder Emma, met hun gevolg, per trein naar Leeuwarden. Vanaf het station gingen zij met rijtuigen naar het Hofplein, waar zij eerst een lunch kregen aangeboden in het Stadhouderlijk Hof, bij commissaris van de koningin Baron van Harinxma thoe Slooten. Om half drie werd het monument door de koningin onthuld.

Na de onthulling maakte de koninklijke familie een rijtoer door de stad, waarna het Fries Museum, het Bonifatiusgesticht, het Diaconessenhuis en het St. Antony Gasthuis werden bezocht. Om zeven uur 's avonds vertrok het gezelschap per trein weer naar Den Haag.

Stadhuis van Leeuwarden N53 12.129 E5 47.761
Het stadhuis werd gebouwd in 1785 door stadstimmerman Claes Bockes Balck. De eerste steen werd gelegd op 1 april 1715 door de drie jaar oude Willem Karel Hendrik Friso (1711-1751), Prins van Oranje en Nassau. Het classicistische drielaags gebouw heeft een voorgevel met 27 ramen.

GPSwalking.nlBoven de deur in de middenrisaliet staat in gouden letters het opschrift "Pace et Justitia" (Vrede en Gerechtigheid). De twee beelden boven de entree zijn van de hand van Gerbrandus van der Haven. Pieter Nauta maakte het fronton, met daarin de Stedemaagd, geflankeerd door putti.

In 1760 werd aan de achterzijde een nieuwe raadzaal gebouwd naar ontwerp van Pieter de Swart. Op 12 augustus werd de eerste steen gelegd door Willem V van Oranje-Nassau (1748-1806). In 1847 kwam op de plaats van de naastgelegen Hoofdwacht een gebouw naar ontwerp van Thomas Adrianus Romein, waarin de nieuwe Raadkamer werd gevestigd. Het stadhuis onderging een aantal wijzigingen, waaronder het bordes. De Leeuwarder schilder Johan Joeke Gabriël van Wicheren heeft portretten gemaakt van de koningen Willem I, Willem II en Willem III. In 1914 werd in de achtkante lantaarn een beiaard geplaatst.

Op 27 mei 2005 heropende Prinses Margriet der Nederlanden het stadhuis na een restauratie vanaf 2002.

GPSwalking.nlStadhouderlijk Hof N53 12.151 E5 47.733
Het Stadhouderlijk Hof te Leeuwarden is een voormalig paleis van de koninklijke familie en was in haar bezit tot 1971.

Het oorspronkelijke gebouw (Rolkemahuis) werd in 1564 gebouwd voor Boudewijn van Loo, rentmeester-generaal van Filips II van Spanje. In 1587 werd het de woning van de stadhouder Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg en zijn vrouw en nicht Anna van Nassau. Vervolgens erven de nieuwe stadhouders het Hof, en zo komt Willem Frederik van Nassau-Dietz er te wonen en laat een tuin aanleggen, de nog steeds bestaande Prinsentuin. Later bewoonden zijn zoon en kleinzoon het gebouw, Hendrik Casimir II van Nassau-Dietz en Johan Willem Friso van Nassau-Dietz.

het jaar 1603 werd het naburige Dekamahuis aan het complex toegevoegd. In die tijd had het hof renaissance trapgevels met sierbogen en gebeeldhouwde leeuwen en wapens. het midden van de zeventiende eeuw telde het gebouw 37 vertrekken.

GPSwalking.nlIn 1709 werd het huis verbouwd voor de komst van de Britse prinses Anna van Hannover, dochter van koning George II, die in 1734 trouwde met stadhouder Willem Carel Hendrik Friso, prins van Oranje en Nassau, werd het hof wederom verbouwd en uitgebreid. In 1747 vertrok de stadhouder uit Leeuwarden, omdat hij tot stadhouder - Willem IV - van alle gewesten werd benoemd. Het gebouw bleef - als tijdelijke verblijfplaats -
in het bezit van de familie.

In 1881 werd het gebouw ingrijpend verbouwd. Daarbij verloor het gebouw zijn oorspronkelijke uiterlijk. De hoge daken werden verlaagd, de oorspronkelijke bakstenen gevels werden wit gepleisterd.

Het pand is na die tijd geruime tijd de ambtswoning van de Friese Commissaris van de Koning respectievelijk Koningin geweest. In 1971 kwam het gebouw in handen van de gemeente Leeuwarden. Sinds 1996 is in het pand een hotel gevestigd. Het interieur bevat delen uit de 18e- en de 19e eeuw.

Mata Hari Nr 33 Geboortehuis N53 12.126 E5 47.927
Een van de bekendste personen uit Leeuwarden is Mata Hari. Mata Hari, pseudoniem van Margaretha Geertruida (Griet) Zelle (Leeuwarden, 7 augustus 1876 - Vincennes, 15 oktober 1917), was een Nederlandse exotische danseres. Ze werd door de Fransen schuldig bevonden aan spionage en gefusilleerd. Ze is door haar in die tijd extreme leven een beroemdheid geworden.

GPSwalking.nlZe leerde te bewegen in de hogere kringen van de samenleving, meer speciaal onder de hogere miliraire rangen. Door haar huwelijk met KNIL-kapitein Rudolph MacLeod kwam ze terecht in Java, Indonesië. Daar leerde zij de danscultuur en Indische tradities kennen. Ze werd ook lid van een lokale dansgroep. In 1897 gebruikte ze voor het eerst de artiestennaam 'Mata Hari', Maleis voor Oog van de dageraad ofwel zon. In 1902 keerden zij terug naar Nederland, waarna een scheiding volgde.

Ze vertrok naar Parijs. Begin 1905 begon ze met het opvoeren van de exotische dansen waarmee ze uiteindelijk beroemd zou worden. Ze nam nu permanent de naam Mata Hari aan. Haar optredens werden meteen een succes. Die voorstellingen hielden in dat Mata Hari danste, begeleid door gamelanmuziek, en zich vervolgens van het ene na het andere kledingstuk ontdeed; voor een ogenblik zag men haar dan ronddraaien, slechts bedekt door de zware gouden munten van haar collier. Vervolgens zonk zij ineen aan de voeten van een gouden boeddha en wierpen haar dienaressen een grote zwarte sluier over haar heen.

“Zij was een rijpe vrouw, mooi, van een wellustige zinnenbedwelmende schoonheid”.

In 1915 hadden de geruchten over haar fabelachtige rijkdom, dat zij leefde in een kasteel dat eens aan Madame de Pompadour had toebehoord, en dat zij bij het uitbreken van de oorlog in Berlijn was geweest, waar zij in moeilijkheden zou zijn gekomen, het publiek in Nederland al bereikt.

Over Mata Hari, de exotische danseres, deden talloze geruchten de ronde. Zo zou zij een financier, geparenteerd aan een politicus, die herhaaldelijk minister was geweest, als slachtoffer hebben gehad. Deze financier zou binnen enkele maanden voor Mata Hari zijn vrouw en kinderen tot armoede hebben gebracht en uiteindelijk malversaties hebben gepleegd, waarvoor hij tien jaar gevangenisstraf kreeg. Mata Hari stond aldus bekend als een vrouw die, om haar spilzucht de vrije teugel te kunnen laten, de rijken tot haar slachtoffers maakte en die geen scrupules kende om haar ijdelheid, haar honger naar weelde en al haar impulsen te bevredigen.

De gedachte dat zij een spion zou zijn, was eerder al bij de Engelsen opgekomen.

Hoewel nooit duidelijk bewezen is dat zij in de Eerste Wereldoorlog spioneerde voor de Duitsers heeft vooral de Franse Justitie alle mogelijke verdenkingen op haar kunnen projecteren die zonder twijfel konden leiden tot bindingen met Duitse agenten in Spanje van militaire inlichtingen van diverse aard betreffende het Franse leger.

Ze werd na een kort proces op 24 juli 1917 met algemene stemmen door de derde krijgsraad te Parijs ter dood veroordeeld op beschuldiging van spionage voor de Duitsers en verstandhouding met de vijand.

Op de morgen van haar executie, de 15 oktober 1917 verscheen ze voor het executiepeloton en werd ze gefusieerd. De begrafenis vond plaats op het kerkhof van Vincennes.

Het leven van Mata Hari werd in verschillende landen verfilmd, met onder andere Magda Sonja, Greta Garbo, Zsa Zsa Gábor, Jeanne Moreau en Sylvia Kristel in de hoofdrol. Al deze producties droegen bij aan haar icoon als het archetype van de femme fatale.

Alhoewel er veelvuldig werd getwijfeld aan haar schuld als spionne is gebleken dat volgens de in de jaren 70 vrijgekomen Duitse documenten dat Mata Hari in de herfst van 1915 in dienst van de Duitsers was getreden. Ze moest rapporteren aan de Kriegsnachrichtenstelle West in Düsseldorf die onder leiding stond van Röpell.

GPSwalking.nlMargaretha Zelle, bekend als Mata Hari heeft in haar 41 jaren dat zij geleefd heeft een grote indruk nagelaten als courtisane en spionne in een grootse tijd in de wereldgeschiedenis.

Leeuwarden N53 12.167 E5 47.819
Leeuwarden is een Nederlandse stad in het noorden van Nederland en de hoofdstad van de Nederlandse provincie Friesland, de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente Leeuwarden en tevens culterele hoofdstad van Europa (2018). De stad telt anno 2016 circa 96.000 inwoners. Daarnaast is het een van de oudste steden van Noord-Nederland.

Belangrijke sectoren in de stad zijn de financiële en zakelijke dienstverlening, de overheid en de non-profitsector. De stad is de grootste van de Friese elf steden. In 2018 is Leeuwarden, samen met de Maltese hoofdstad Valletta, Culturele hoofdstad van Europa.

GPSwalking.nlSint Anthonygasthuis N53 12.185 E5 47.691
Het U-vormige gasthuiscomplex in eclectische stijl heeft de hoofdvleugel aan de Grote Kerkstraat en een lange zijvleugel aan de Sint Anthonystraat en een korte zijvleugel aan de Beijerstraat.

In 1926 werd naar ontwerp van Willem Cornelis de Groot een erkeruitbouw toegevoegd aan de vleugel in de Beijerstraat. Het gebied tussen de vleugels wordt afgesloten door een gietijzeren hek.

Boven het ingangsportaal staat het opschrift ANNO SINT ANTHONY GASTHUIS 1878. Op de sluitsteen wordt de klok van Sint Anthonius afgebeeld.

Sint Anthony Gasthuis N53 12.223 E5 47.686
De binnenstad van Leeuwarden is in de afgelopen jaren enorm opgeknapt. De Eewal, het Hofplein en zeker ook de Grote Kerkstraat vormen inmiddels met alle zijstraten het zeer fraaie historische hart van de Friese hoofdstad.

GPSwalking.nlTijdens een bezoek aan die binnenstad zal de wandelaar in en rond de Grote Kerkstraat veel gebouwen met gevelstenen aantreffen met daarop de afbeelding van een gouden bel. Het zijn de panden van het Sint Anthony Gasthuis.

Het Sint Anthoon is een van de oudste instellingen van de stad Leeuwarden. Het Sint Anthoon is nauw verweven met de geschiedenis van de stad.

Na de renovatie van het nieuwe gasthuis werd ook de tuin grondig opgeknapt, zowel tussen de vleugels als voor het gebouwencomplex. De grasperken kregen hun strakke vormen terug en heggen en buxusboompjes werden gesnoeid. Overal werden bolgewassen geplant. De oude rode beuken aan het Perkswaltje staan nog steeds fier overeind. De treurwilg voor de Minnemavleugel vormt een romantisch accent in de aanleg.

GPSwalking.nlAchter deze boom ligt een vijver, die in 1935 werd aangelegd. Bij dit water werd in1940 een bakstenen gedenkmonument gemetseld met de tekst “Aangeboden door de inwoners van het Sint Anthony Gasthuis ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan”. De vijver ligt onder de schaduw van een beverboom.

In de noordwesthoek van de tuin staan een esdoorn en enkele lijsterbessen. In de zuidwesthoek, achter het bestuurshuis, staat een oude kastanjeboom. Dit gedeelte, ooit de tuin van de familie Van der Haer, werd in de jaren 1877-1878 opnieuw aangelegd en vormde sindsdien een geheel met de overige tuinen van het gasthuis.

Bron: “Sint Anthoon, in steno, groen en steen”. Zie http://www.sintanthonygasthuis.nl.

Fries Natuurmuseum N53 12.245 E5 47.751
Het natuurmuseum is in 1923 ontstaan vanuit particulier initiatief. De belangrijkste initiatiefnemer toen was Gerrit 'Fûgeltsje' Bosch. In de eerste jaren van haar bestaan had het museum nog geen vaste huisvesting. Na de Tweede Wereldoorlog vond het onderdak in de Heerestraat in Leeuwarden, waar het tot 1987 was gevestigd. In dat jaar is het museum ondergebracht in het voormalige weeshuis.

GPSwalking.nlHet Natuurmuseum is de thuishaven voor veel groene verenigingen en stichtingen, zoals de paddenstoelenwerkgroep, de schelpenwerkgroep, SOVON Noord Nederland en de GEA-kring.

Het museum is gevestigd in het gebouw van het Nieuw Stads Weeshuis dat van 1675 tot 1953 bestond. In de hoogtijdagen woonden er driehonderd weeskinderen. Ze hadden als bijnaam ‘de blauwe wezen’, vanwege hun blauwe weeshuiskledij in de kleur van het stedelijk wapenschild. De jongens werkten in de timmerwerkplaats en de meisjes in de naaikamer, het spinvertrek of als dienstmeisje.

Doordat in de twintigste eeuw de behoefte aan onderbrenging in kindertehuizen minder groot was doordat er minder verwaarloosde en ouderloze kinderen waren, woonden er in 1953 nog maar acht wezen. Het pand was onrendabel geworden en werd gesloten.

De voogdenkamer van het weeshuis is de enige ruimte in het gebouw die nog authentiek ingericht is. In een entourage van wapenschilden en historische schilderijen vergaderden hier de bestuurders. Het aanwezige weeshuisschooltje is een reconstructie. Om jonge bezoekers even terug te voeren naar vorige eeuwen wordt hier regelmatig een biologieles gegeven. Gekleed in kleding van rond 1900 en met een strenge juf voor de klas, leren ze hier schrijven met griffel en lei.

GPSwalking.nlHofje Boshuisengasthuis N53 12.257 E5 47.784
We hebben dit hofje gemist, doordat we aan de overzijde aangetrokken werden door het Joodse monument. Het gasthuis werd in 1652 gesticht door Anna van Eysinga (1594-1655), lid van de familie Van Eysinga. Ze was de weduwe van Philip van Boshuizen (1584-1652), grietman van het Bilt.

Op de zijmuren van de buitenpoort staat het opschrift: Het geen hier staet, uijt nijt oft haet doch niet beschout. Tot armoedts hulp en weduws troost is het geboudt. De poort bevond zich tot 1830 in de ringmuur van het Jacobijnerkerkhof.

Boven de ingang onder het fronton is het wapen van Boshuisen aangebracht. In het fronton van het binnenpoortje staan de initialen AVE en het bouwjaar MCDLII (1652). Het geeft toegang tot de binnenplaats. In de 20e eeuw werden kamers samengevoegd en verbouwd tot woningen.

GPSwalking.nlGrote of Jacobijnerkerk N53 12.253 E5 47.822
De Grote of Jacobijnerkerk in Leeuwarden is de grootste van de middeleeuwse kerken in deze stad. Het gotische bouwwerk werd tijdens de reformatie omgebouwd tot protestantse kerk en verloor haar altaren en veel van de versieringen. De kerk is nog steeds in gebruik bij de protestantse gemeente.

De kerk werd tussen 1275 en 1310 gebouwd als onderdeel van een dominicanenklooster en werd later vergroot. Voor de Dominicanen werd ook de naam Jacobijnen gebruikt. In 1392 werd de kerk bij een stadsbrand verwoest. De brede zuidelijke zijbeuk werd pas in de late 15e eeuw toegevoegd terwijl het schip begin 16e eeuw met een travee werd verlengd.

De in Leeuwarden en Groningen residerende Stadhouders van Friesland en Groningen bezaten sinds 1591 onder het koor van de Grote of Jacobijnerkerk in Leeuwarden een grafkelder die in 1640 en 1696 werd uitgebreid. In de grafkelder van de Friesche Nassau's, de graven van Nassau-Dietz, werden tussen 1623 en 1765 tien lijkkisten bijgezet. In de kapel boven de kelder stonden nog eens zes kisten. Tijdens de omwenteling van 1795 werden de kisten en grafmonumenten vernield.

DaGPSwalking.nlarmee zijn we aan het einde van deze wandeling gekomen. Zoals gezegd heel veel cultuur en weinig geschiedenis. Mooi om er te zijn. Alles bij elkaar was het leuk, gezellig, mooie terrasjes, en er valt veel te vertellen. Vooral heel mooie musea. Weinig spectaculair, wel verrassend. Van hoge eenvoud zonder blabla.

Het taalgebruik en de uitgebreide aandacht daarvoor – je krijgt alom quotes in het Fries te verwerken – brengen de Friezen in het isolement dat hoort bij hun land, hun korte geschiedenis en het gebrek aan expansieve ontwikkelingen. Er is geen strijd gevoerd. Er zijn geen oorlogen uitgevochten. Om Fries te willen blijven, zaten de Friezen in het verzet, zo leerde het Verzetsmuseum. Maar waaraan de echte Fries moet voldoen om Fries te zijn, kwam ook niet duidelijk naar voren in het Fries Museum.

Ik heb veel moeite moeten doen om van deze stad een boeiende beschrijving te vinden. Gelukkig kon ik daarbij de prvinciegeschiedenis betrekken. En eenmaal gevonden werd het zo interessant, dat ik eenieder te kort zou doen als ik te veel van het gebodene zou inkorten. Vandaar de vele bijzondere verhalen. Boeiend, dat Leeuwarden!

De musea zijn bijzonder mooi en van hoge kwaliteit en leveren oprecht een bijdrage aan Leeuwarden als Culturele Hoofdstad 2018. Goed voor de economie, maar je kunt er het verleden – hoe bijzonder ook - niet mee aanpassen. Maar wel een levendig verhaal waard.

Startpunt

  • Start/finish/parkeerplaats: P Hoeksterpad 3, Leeuwarden N53 12.357 E5 48.120

Geraadpleegde websites:

  • www.Wikipedia
  • http://www.stichtingbonifatiustoren.nl
  • https://www.ensie.nl/monumenten-in-friesland/de-oldehove-in-leeuwarden
  • https://www.princessehof.nl
  • https://www.mooileeuwarden.nl/te-zien/boomsma-beerenburger-museum
  • http://www.museum-de-grutterswinkel.nl/
  • http://www.sintanthonygasthuis.nl/info.asp?objectid=10.

POI’s

  • Friesland Fryslân N53 12.338 E5 48.108
  • Kloosters N53 12.248 E5 48.183
  • Sint-Bonifatiuskerk N53 12.262 E5 48.152
  • Titus Brandsma Huis N53 12.249 E5 48.123
  • Christus Koning N53 12.258 E5 48.102
  • Centraal Apotheek N53 12.222 E5 48.060
  • Kanselarij N53 12.150 E5 48.072
  • Provinciehuis N53 12.078 E5 47.984
  • Blokhuispoort N53 11.985 E5 48.019
  • Nieuwe stadspoort Leeuwarden N53 11.954 E5 47.981
  • Friese Waterpeil N53 11.948 E5 47.888
  • Beursgebouw N53 11.927 E5 47.781
  • Economie Leeuwarden N53 11.854 E5 47.745
  • Station Leeuwarden N53 11.794 E5 47.578
  • Achmeatoren N53 11.882 E5 47.504
  • Gerechtshof Leeuwarden N53 11.988 E5 47.545
  • Lex Frisionum N53 11.986 E5 47.507
  • Harmonie N53 12.008 E5 47.362
  • Fries Museum N53 11.971 E5 47.690
  • Saskia van Uylenburgh N53 11.985 E5 47.664
  • De Waag Leeuwarden N53 12.046 E5 47.755
  • Recreatie N53 12.065 E5 47.566
  • Anne Vondeling N53 12.100 E5 47.495
  • Oldenhoofster kerkhof N53 12.178 E5 47.446
  • Geschiedenis Leeuwarden N53 12.151 E5 47.403
  • Pieter Jelles Troelstra N53 12.170 E5 47.388
  • Oldehove N53 12.178 E5 47.383
  • Pier Pander Tempel N53 12.237 E5 47.327
  • Tresoar N53 12.214 E5 47.402
  • Oudste handschrift N53 12.215 E5 47.430
  • Historisch Centrum Leeuwarden N53 12.231 E5 47.496
  • Prinsentuin Leeuwarden N53 12.277 E5 47.580
  • Fryske Akademy N53 12.215 E5 47.579
  • Fries Frysk N53 12.192 E5 47.475
  • Johan Willem Friso van Nassau-Dietz N53 12.172 E5 47.492
  • Keramiekmuseum Princessehof N53 12.173 E5 47.527
  • Beerenburger Boomsma museum N53 12.118 E5 47.591
  • Grutterswinkel N53 12.101 E5 47.603
  • Wilhelmina linde N53 12.119 E5 47.725
  • Us Heit N53 12.138 E5 47.744
  • Stadhuis van Leeuwarden N53 12.129 E5 47.761
  • Stadhouderlijk Hof N53 12.151 E5 47.733
  • Mata Hari Nr 33 Geboortehuis N53 12.126 E5 47.927
  • Leeuwarden N53 12.167 E5 47.819
  • Sint Anthonygasthuis N53 12.185 E5 47.691
  • Sint Anthony Gasthuis N53 12.223 E5 47.686
  • Fries Natuurmuseum N53 12.245 E5 47.751
  • Hofje Boshuisengasthuis N53 12.257 E5 47.784
  • Grote of Jacobijnerkerk N53 12.253 E5 47.822