Halder Sint-Michielsgestel

Korte beschrijving

Een bijzondere stukje in Brabant.

Een rustig stukje in het drukke Brabantse land ten zuiden van Den Bosch dat bekend staat als de Pettelaar of als het Bos van De Gruyter en Haanwijk of Halder. Het is net ten zuiden van de snelweg met steeds het Provinciehuis als baken. Het bloed is weggespoeld, maar we kunnen ons de tekenen van het strijdgewoel in de slag om ’s-Hertogenbosch nog wel voorstellen.

Den Bosch is altijd omgeven door moerassen. In het noorden en westen door natte gebieden onder invloed van de Maas. In het oosten en zuiden door natte broeken tussen de rivieren de Aa en de Dommel. De stad zelf werd beschermd door vestingmuren en sluizen bij de ingang van de riviertjes. Door deze af te sluiten innundeerde het zuidelijk moeras en kon de stad niet ingenomen worden.

Zo niet voor de stedendwinger Frederik Hendrik. Hij legde op anderhalve kilometer voor de stad een ringdijk aan met militaire versterkingen en sloot zo de hele stad af van de buitenwereld. Niemand kon erin of eruit. De moerassen kwamen droog te liggen. Zo konden zijn soldaten bij de vestingmuren komen, deze opblazen en werd de stad na 4,5 maand gedwongen zich over te geven.

In het gebied waar die dijk, bekend als de Circumvallatielinie, lag gaan we wandelen. Maar er is meer. Landgoed de Pettelaar, Haanwijk, Oud- en Nieuw-Herlaar, Halder en Sint-Michielsgestel met de stompe toren aan de Dommel. Allemaal de moeite waard om er iets over te vertellen. En wil je dat niet horen, geniet dan van de vogels in deze prachtige natuur. Fijne wandeling.


Kenmerken

Startpunt: Den Bosch, P Pettelaar 1
Startlocatie: Noord-Brabant, Nederland
Coördinaten N51.673000 E5.328000
Afstanden: 14, 9, 8 km
Type: Cultuur
Begaanbaar: Goed
Rolstoel: Niet toegankelijk
Honden: Aangelijnd
Horeca: Halverwege
Gelopen op: 21-12-2018

Route informatie

GPS wandeling van 14 km ten zuiden van Den Bosch
Afgeleide wandeling vanuit Pettelaar 8km en vanuit Sint-Michielsgestel 9km.
De paden op deze wandeling zijn goed begaanbaar, deels geheel verhard.
Van deze wandeling is zowel een Track als een WPT-Route beschikbaar.
Horeca komt u halverwege tegen.



Acties

Navigeer naar startlocatie Download (ZIP) Download (GPX) Bekijk kaart/tracks Bekijk de fotoserie Print wandeling tekst

Startlocatie


Reacties



Wij zijn benieuwd naar uw reactie. Wel hebben we een aantal spelregels waar we u even op willen attenderen

  • Alle velden moeten verplicht worden ingevuld.
  • Uw reactie wordt pas na goedkeuring zichtbaar in de lijst ervaringen.
  • Uw e-mail adres niet wordt getoond op de site.
  • De webmaster behoudt zich het recht uw tekst aan te passen.
  • Het is niet toegestaan email-adressen, enige weblinks of schuttingtaal in de tekst op te nemen. Bij veelvuldig misbruik kan u de mogelijkheid van opslaan worden ontzegd.
  • Als u ons een link wilt doorsturen dan a.u.b. per email.
  • English texts will not be accepted. All input needs to be approved by the webmaster on forehand before be visible on this website. So save yourself the trouble.


Langere beschrijving


GPSwalking.nlStart/finish/parkeerplaats N51 40.360 E5 19.684
Pettelaar 1 Den Bosch. Te bereiken via de Senecalaan en de Oude Gestelseweg (parallelweg).

We starten op de Parkeerplaats aan de Pettelaarseweg.

We gaan meteen het bos in over een hooggelegen zandweg op een donk. Een laan met mooie bomen en zowaar een huis met schuren. Als we richting snelweg gaan zien we die liggen achter een hoge dijk.

In 1995 is de waterstand hier zo hoog geweest dat de snelweg onder water stond en afgesloten moest worden voor het verkeer. Vandaar die hoge dijk. Maar het toont ook aan dat we beide kanten van het hoogwater al gezien hebben. De hoge donken, waar de huizen staan en de laaggelegen moerassige velden.

GPSwalking.nlPettelaer N51 40.274 E5 19.661
Het landgoed Pettelaar, met aansluitend Dooibroek is een natuurterrein van 49 ha dat eigendom is van de Stichting Brabants Landschap.

Het landgoed kent een afwisselende bodemopbouw, met donken zoals Patersberg en Vossenberg, rivierduinen en lagere zand- en veengronden.

De laatste zijn verkaveld in smalle percelen en de perceelsgrenzen zijn beplant met populieren, terwijl op de donken naaldhout, robinia en Amerikaanse eik is aangeplant.

De bossen zijn verbonden door lanen die beplant zijn met suikeresdoorn en zomereik.

GPSwalking.nlHistorie Pettelaer N51 40.152 E5 19.491
Het gebied werd voor het eerst vermeld in de 15e eeuw. Daarin is sprake van de kloosterhoeven Patersberg en Mariaweide. Omstreeks 1625 werd veel zand uit het gebied afgegraven ter ophoging van de binnenstad van 's-Hertogenbosch. Vanaf 1748 werd het gebied als landgoed ingericht. Er werden lanen aangelegd en het bij Haanwijk gelegen Sterrenbos.

In 1860 werd het landgoed gekocht door de familie De Gruyter en in 1920 werd er een villa gebouwd, vermoedelijk op de restanten van het 18e-eeuwse landhuis. Bij de villa, die dienst deed als zomerverblijf, lag een moestuin en een walnootboomgaard. Het bezit, dat nog steeds bekendstaat als het "Bos van De Gruyter", werd in 1995 verkocht aan de Stichting Brabants Landschap.

GPSwalking.nlSuikeresdoorn N51 40.202 E5 19.317
De suikeresdoorn (Acer saccharum) is een plant uit de zeepboomfamilie (Sapindaceae). De soort komt voor in het oosten van Noord-Amerika. De boom kan 30-37 m hoog worden en heeft een zeer dichte kroon, waardoor er weinig onderbegroeiing mogelijk is.

De bladeren zijn 8-15 cm lang en hebben in de herfst een herfstkleur van helder geel, via oranje naar oplichtend rood-oranje. Het blad van de suikeresdoorn staat centraal op de vlag van Canada en is een nationaal symbool van dat land. De bladrand van de suikeresdoorn is getand en de nerven van de bladeren zijn handnervig.

De suikeresdoorn wordt evenals Acer nigrum gebruikt voor de sapwinning. Van het sap wordt esdoornsiroop gemaakt. Dit is een dunne stroop.

Het hout van de suikeresdoorn is wel het hardste van alle esdoorns en wordt gebruikt voor het maken van meubelen en vloeren. Bowlingvloeren worden vaak gemaakt van dit hout.

GPSwalking.nlDe suikeresdoorn wordt veel gebruikt als sierboom vanwege de mooie herfstkleuren, de snelle groei en de gemakkelijke vegetatieve vermeerdering.

Deze esdoornen worden in het kader van laanverbetering gerooid en vervangen door mooie stevige lindebomen.

Na de lanen en langs de bosrand zien we de laaggelegen velden. Moerassig en nat. Het is goed voor te stellen dat bij de verdediging van Den Bosch gebruikt gemaakt is van deze laagtes.

Door opstuwen van het water van de Dommel en in het oosten van de Aa steeg hier het water tot een niveau dat het onbegaanbaar maakte voor ruiters en soldaten. Een goede tactiek. Tussen 1585 en 1622 werd zesmaal de aanval afgeslagen; prins Maurits, zoon van Willem van Oranje kreeg er hoofdpijn van. Zijn halfbroer prins Frederik Hendrik loste het beter op.

GPSwalking.nlNatte Moeras N51 40.059 E5 19.013
Uit de Bossche Encyclopedie nemen wemeerst dit verhaal over:

“De afgelopen winter en ook vorig jaar in de zomer en de herfst hebben we nogal veel water gezien. Regenwater. De grondwaterstand is hierdoor erg hoog. Voor sommige gebieden in ons land levert dat problemen op. Voor Bosschenaren heeft dat niet zoveel gevolgen, behalve misschien voor ons humeur.

Dat was vroeger wel anders. Iedere winter liep de gehele omgeving van de stad onder water. Als een reusachtig eiland lag 's-Hertogenbosch temidden van het water of - bij een strenge winter - temidden van het ijs. Slechts via enkele hoger gelegen wegen was de stad bereikbaar. Boten voeren naar Den Dungen, Vlijmen en andere gemeenten.

GPSwalking.nl's-Hertogenbosch bleef bijna altijd droog. De hekels werden gesloten en tevens de sluisdeuren onder de Boombrug. Er kon geen water meer in en geen water meer bij.

De Bosschenaren moesten gedurende die moeilijke tijd in een weinig benijdenswaardige omstandigheid leven. Zij loosden immers op de Binnendieze, maar die kon zijn water niet kwijt. En waar moesten zij hun drinkwater vandaan halen? De pompen leverden niet altijd schoon drinkwater op.

Als het water erg hoog kwam, konden zelfs de hekels en sluisdeuren het water niet meer keren en liep de gehele stad onder water. De Markt en de Parade - de hoogste plekken in de stad - bleven meestal gespaard. maar verder had iedereen er mee te maken.

GPSwalking.nlAlle Bosschenaren ontruimden de begane grond en brachten hun huisraad naar een bovenverdieping. Boten voeren door de straten en op allerlei wijzen trachtte men met droge voeten zich naar elders te begeven. Gezeten op karren lukte dat ook wel.

Grote watersnoden waren er in de vorige eeuw in 1861, 1871, 1876 en vooral in 1880. Deze laatste ramp was er de oorzaak van dat het gemeentebestuur zich actief voor de bestrijding ervan ging inzetten.

Langzamerhand kwamen de verbeteringen. De Maas en de Waal werden gescheiden, de afvoer van het Maaswater werd verbeterd en van 1905 tot 1910 werd het Drongelens Kanaal gegraven.

Toen kon het water van Maas, Dommel en Aa ongehinderd naar de Noordzee stromen en bleef 's-Hertogenbosch voorgoed bevrijd van 'de waterwolf'.” Zie http://www.bossche-encyclopedie.nl

GPSwalking.nlOut-Herlaar N51 39.630 E5 18.805
De eerste schriftelijke aanwijzingen omtrent een kasteel op de plaats van Oud-Herlaar dateren van 1076. De heerlijkheid echter zou voortgekomen zijn uit een voogdijschap die de familie van Herlaar uitoefende over bezittingen van de bisschop van Luik. Hierbij zou Dirk van Herlaar, die leefde in de 2e helft van de 12e eeuw, betrokken zijn geweest.

In 1645 werd het kasteel beschreven door Philips van Leefdael als een seer out, sterck ghebout casteel.

GPSwalking.nlEen anonieme prent uit het einde van de 17e eeuw toont een grote ronde burcht, met een vierkante donjon. Ook was er een kapel en een dieventoren.

In latere jaren werd het kasteel nauwelijks meer bewoond en het verviel zodanig, dat het in 1736 voor sloop werd verkocht. Slechts enkele muren bleven overeind staan en deze werden gebruikt voor de bouw van een huis, waarvan een prent uit 1842 nog getuigt.

Uiteindelijk zijn dezelfde oude muurgedeelten gebruikt voor de huidige boerderij, Out-Herlaer geheten, die in 1850 werd gebouwd. In de stal is nog een schietsleuf van het vroegere kasteel bewaard gebleven.

De heerlijkheid in de 18e eeuw
Eens was dit kasteel de zetel van de belangrijke heerlijkheid Herlaar (Herlaer), die zelf ook weer leengoederen uitgaf. De Lijst van heren en vrouwen van Herlaar omvat een aantal aanzienlijke adellijke geslachten.

GPSwalking.nlUiteindelijk werd de heerlijkheid bezit van de markiezen van Bergen op Zoom, die nog tal van andere bezittingen hadden. Door dit alles werd het kasteel verwaarloosd en uiteindelijk gesloopt.

Onderweg van Oud-Herlaar naar Haanwijk kunnen we kiezen door over het terrein van Herlaar te gaan – een mooie route – maar we kiezen ervoor om de verharde weg te volgen tot het kruispunt en dan rechts…. Dat geeft enkele mooie bijzonderheden, die we niet verwacht hadden. Naast de reiger die zich van de beste kant laat zien, passeren we ook een bordje waarop het waterniveau van 1995 is opgetekend.

Richting Haanwijk zien we links een dijkje met een ietwat raar hekje ervoor, en ja, het is echt een dijk, die als onderdeel heeft gediend in de Cincumvallatielinie. De wat….?

GPSwalking.nlHoog Water N51 39.576 E5 19.154
Potdorie, we verdrinken…..

Heden ten dage wordt de hoogwateraanpak 's-Hertogenbosch (ook wel afgekort als HoWaBo) in een gecombineerd natuur- en waterbergingsproject gerealiseerd bij Den Bosch, Vlijmen en Vught. Doel van het project is om overstromingen zoals in 1995 bij 's-Hertogenbosch te voorkomen en om de natuur weer een kans te geven.

Den Bosch blijft worstelen met de wateroverlast.

Circumvallatielinie N51 39.403 E5 19.418
De circumvallatielinie was een onderdeel van het Beleg van 's-Hertogenbosch. Mede dankzij deze linie is het beleg van 's-Hertogenbosch in 1629 een succes geworden.

GPSwalking.nlNa drie mislukte pogingen van Maurits van Oranje om 's-Hertogenbosch te veroveren, viel prins Frederik Hendrik van Oranje in 1629 de stad aan. Door het water en moeras rondom de stad lukte het Maurits niet om 's-Hertogenbosch in te nemen.

Frederik Hendrik pakte het daarom ook anders aan en liet een circumvallatielinie aanleggen, op anderhalve kilometer van de stad. Dit concept werd eerder succesvol toegepast bij het Beleg van Breda door Ambrogio Spinola. Frederik Hendrik gebruikte het concept ook bij het Beleg van Grol (Groenlo) in 1627.

Het landschap in de regio rondom 's-Hertogenbosch ging letterlijk en figuurlijk op de schop. Van drie rivieren werd de loop aangepast, zodat die niet meer naar de stad liepen. De Dommel in het zuiden, en de Aa in het oosten werden omgelegd. In het noorden werd de Dieze omgelegd, zodat er geen water uit de Maas in de richting van de stad kon stromen. Deze rivieren moesten buiten het bereik van de Bosschenaren blijven.

Verder werd er een dijk aangebouwd, die ervoor moest zorgen dat er geen aanvallen van buitenaf gepleegd konden worden. De dijk moest dan op verschillende plaatsen versterkt worden. Daarvoor werd er een aantal forten of schansen aangelegd.

GPSwalking.nlDe dijk zelf was ongeveer 45 kilometer lang en ongeveer 1,80 meter hoog. Jan Adriaanszoon Leeghwater had de leiding bij het droogleggen van de moerassen rondom het door de Staatse troepen belegerde ’s-Hertogenbosch.

Aan de buitenkant van deze dijk kwamen twee grachten, die als aan- en afvoerroutes fungeerden. Later werden ze de alternatieve rivierbedding. Dit hele werk werd door arbeid van 24.000 soldaten en 10.000 boeren verricht binnen enkele weken.

Voorbij het Buitencentrum van het Brabants Landschap N51 39.366 E5 19.361 gaan we rechts en daarna omhoog het groen in om wederom over een dijk te lopen. Rechts een droge gracht en daarachter ook een pad naar Out-Herlaar. Een stukje natuur van bijzondere schoonheid. Even omlopen dus. Over de superstrakke laan gaan we recht naar het landgoed Haanwijk met het Romeins Museum.

GPSwalking.nlCircumvallatielinie 2 N51 39.380 E5 19.217
In 1629 liet Stedendwinger Frederik Hendrik de Circumvallatielinie om 's-Hertogenbosch leggen. Ter hoogte van 't Vaantje ( N51 39.242 E5 18.807 ) kruiste deze linie de Dommel. Het water werd afgedamd en omgeleid. Sporen van de linie zijn zichtbaar in de houtwal die min of meer dwars staat op de oprijlaan naar Haanwijk.

Ten oosten van het landgoed Haanwijk werd de Circumvallatielinie beveiligd door een tweetal hoornwerken. Een stond op de weg van het landgoed naar Ruimel, de andere stond dichter bij het landhuis. Hiervan zijn mogelijk nog restanten terug te vinden op het landgoed. Het zouden dan gaan om een tweetal dijkjes moeten gaan op het landgoed.

Even verderop bij 't Vaantje werd de Dommel afgedamd. Het water werd nu om Vught en Den Dungen geleid. Hiervoor moest wel gegraven worden, maar door de inzet van duizenden soldaten, werd dit werk in enkele weken voltooid.

GPSwalking.nlHaanwijk N51 39.257 E5 19.374
Haanwijk is een landgoed en een natuurgebied gelegen nabij Halder, dat binnen de gemeentegrenzen van Sint-Michielsgestel in Noord-Brabant ligt. Het is eigendom van Het Brabants Landschap.

Haanwijk is ongeveer 110 hectare groot en bevat onder meer een landhuis, een bakhuisje, een veerhuis en boerderijen. Diverse gebouwen staan op de Rijksmonumentenlijst.

Daarnaast kent Haanwijk parkbossen met eeuwenoude bomen, historische dijkjes en de kenmerken van een beekdallandschap. Het kasteeltje in Haanwijk stamt deels uit 1649, en deels uit de 18e eeuw.

Karakteristiek is het oude torentje. Volgens een tekening van J. de Grave (1643-1712) bestond het gebouw uit twee haaks op elkaar staande vleugels. De huidige ingang dateert van 1834.

De bij het huis aansluitende boerderij stamt uit de 18e eeuw. Het nabijgelegen bakhuisje is mogelijk eveneens 18e-eeuws en werd in 1960 hersteld. Langs de Dommel staat een oud veerhuis, bekend als 't Vaantje.

GPSwalking.nlRomeins Museum Halder N51 39.248 E5 19.344
Van 50 – 400 na Chr. hoorde het zuiden van Nederland tot het Romeinse rijk. De Rijn vormde de grens tussen Romeins gebied en het vrije Germania. Deze rijksgrens was versterkt met een onneembare keten van forten en versterkingen.

Elk fort (castellum) bood plaats aan 200 tot 300 militairen, in de castra van Nijmegen was plaats voor een legioen van 6000 man. Verbindingswegen van oost naar west en naar het zuiden maakten ook deel uit van de Romeinse infrastructuur.

In Halder heeft in de Romeinse tijd een nederzetting gelegen van meer dan gewone betekenis. Hier werd aardewerk geproduceerd met behulp van een draaischijf en een heteluchtoven, technieken die voor de komst van de Romeinen onbekend waren in deze streek. De oven werd ontdekt in 1973, en sinds die tijd is er geen tweede ontdekt in onze contreien.

Verder zijn er aardewerk, munten, sieraden en glaswerk op Halder gevonden. Veel is afkomstig uit waterputten en een brandgraf uit de Romeinse tijd. Al deze vondsten zijn bijeengebracht in Museum Romeins Halder; bij elkaar leveren ze een boeiend beeld van het leven van alledag in het Brabant van toen. Zie https://www.romeinshalder.nl

GPSwalking.nlNieuw-Herlaar N51 39.020 E5 19.444
Nieuw-Herlaar (Nieuw-Herlaer) is een kasteel te Sint-Michielsgestel. Het werd gebouwd na dat van Oud-Herlaar, waarvan het een leengoed was. Het werd voor het eerst vermeld op 17 november 1381 als Nijeherlaer.

Het complex is sinds 1973 een rijksmonument en de huidige bebouwing stamt grotendeels uit de negentiende eeuw, gebouwd als klooster en gesticht. Van de oudere bebouwing is de vijftiende-eeuwse ranke achtkante traptoren met ingesnoerde spits bewaard gebleven, waar een achttiende-eeuws deel omheen is gebouwd.

Het eind-veertiende-eeuwse kasteel lag oorspronkelijk achter de nog bestaande traptoren die in de vijftiende eeuw gebouwd is. Aan de voorkant van de toren lag een plein, omringd door een muur met schietgaten. Hier lag ook een versterkt poortgebouw met ophaalbrug. Het geheel was door grachten omgeven.

In 1791 werd het oude kasteel afgebroken op last van Van Bonstetten en werd het huidige gebouwd aan de andere kant van de toren. Verdere uitbreidingen vonden plaats vanaf 1799, toen het kasteel een seminarie werd. Ook de bestemmingen daarna vereisten vele verbouwingen. Na het vertrek van de katholieke instellingen in 1970 trad opnieuw verval in, maar na 1978 werd het kasteel gerestaureerd en de meeste bijgebouwen, op het Zustersklooster na, werden gesloopt.

GPSwalking.nlSeminarie N51 39.020 E5 19.487
Thomas Cornelis van Rijckevorsel kocht het kasteel om het ter beschikking te stellen voor het bisschoppelijk Grootseminarie, dat zich tot dan toe in 's-Hertogenbosch bevond. In 1806 werd een kapel gebouwd. Zand werd op illegale wijze betrokken van de nabijgelegen Wijngaardberg, een archeologisch belangwekkende plaats. In 1839 werd het Seminarie echter verplaatst naar Haaren.

Van 1840-1910 was in Nieuw-Herlaar het Instituut voor Doven gevestigd, een katholieke zorg- en onderwijsinstelling voor doven, slechthorenden en doofblinden. Later kreeg Sint-Michielsgestel een veel groter dergelijk instituut.

Vervolgens kwamen er diverse zustercongregaties. Eerst kwamen Franse Benedictinessen, die vanwege de Franse politiek van secularisering naar Nederland waren gekomen. Vanaf 1919 huisden er de GPSwalking.nlOostenrijkse Dochters van de Goddelijke Heiland, in 1925 was er een internaat voor BLO-onderwijs van de Zusters van de Choorstraat, en van 1926-1955 huisden er paters van de Sociëteit voor Afrikaanse Missiën uit Cadier en Keer.

In 1955 kwam het kasteel in handen van de Stichting de Godshuizen. Deze vestigde er een instituut voor diep-zwakzinnige kinderen, en in 1960 werd het een observatiekliniek voor kinderpsychiatrie en neurologie. Dit alles werd door de Dochters van de Goddelijke Heiland verzorgd. Hiertoe moest het kasteel worden verbouwd, maar in 1970 verhuisde de instelling naar de nieuwe inrichting Herlaarhof te Vught.

Het leegstaande kasteel werd in 1978 aangekocht door een onroerend-goedmaatschappij en de bijgebouwen werden toen door de alternatieve woongroep Gezond Bouwen en Wonen in gebruik genomen.

Het kasteel is nu in private handen en wordt bewoond na een jarendurende renovatie.

GPSwalking.nlHalder N51 38.953 E5 19.374
Halder is een buurtschap dat deel uitmaakt van de gemeente Sint-Michielsgestel. De buurtschap ligt tussen de plaatsen Vught en Sint-Michielsgestel, aan de samenvloeiing van de rivieren de Dommel en de Esschestroom tegenover het natuurgebied Haanwijk en het landgoed Nieuw-Herlaar.

In 1962 werd er een belangrijke archeologische muntschat gedaan in Halder, de zogenaamde Vughtse Muntschat. Er werden duizenden Romeinse munten gevonden, die als een gesloten muntvondst beschouwd moeten worden. Uiteindelijk werden er 4817 stuks beschreven. Deze gebeurtenis werd het begin van een tot op heden voortgezet onderzoek van beroeps- en amateurarcheologen en er is zelfs een oudheidkundig museum uit voortgekomen. Dit laatste is gevestigd bij Kasteel Haanwijk.

Dommel N51 38.982 E5 19.288
Een rivier van 120 lengte en een totaal verval van 75 meter met een debiet van 14 m3/sec.

GPSwalking.nlDe Dommel is een beek en stroomafwaarts een kleinere rivier in de Kempen en de Meierij van 's-Hertogenbosch. Hij meet 120 kilometer, waarvan 35 kilometer op Belgisch (Limburgs) grondgebied en 85 op Nederlands (Noord-Brabants) grondgebied.

Geologisch gezien ligt het bovenstroomse dal van de Dommel in de Centrale Slenk. Lang geleden hebben achtereenvolgens de Rijn en de Maas door dit dal en het aansluitende dal van de Kleine Dommel gestroomd, doch deze hebben hun bedding steeds verder naar het oosten verlegd.

Het is niet bekend wanneer de naam “Dommel” ontstond. In het begin van achtste eeuw maakt Bisschop Willibrord melding van de rivier “Duthmala”. De Dommel was ooit een belangrijke rivier. In de Romeinse tijd werd er op gevaren. Vermoedelijk stroomde de rivier vroeger sneller en was ze dieper uitgesneden in het landschap.

GPSwalking.nlDit veranderde toen de mens ingreep en de oeverbossen kapte om daar hooilanden van te maken. Dit proces was omstreeks 1450 afgerond. Ook overstromingen kwamen voor, mede door de bouw van watermolens, waartoe immers het water opgestuwd moest worden.

Dit gaf aanleiding tot veel conflicten omtrent het maximaal toegestane waterpeil. In 1863 werd Waterschap De Dommel opgericht, in het bijzonder om de wateroverlast te beperken en de vervuiling van het water tegen te gaan.

Pauze
We verlaten nu het historische en meest natuurlijke deel van de wandeling. We gaan ons richten op Sint-Michielsgestel, een plaats met ruim 10 000 inwoners. We zullen daar op het grote plein bij de toren lunchen in De Zwaantjes. Een van de meerdere mogelijkheden en naar wij ervaren hebben de beste.

Sint-Michielsgestel N51 38.280 E5 20.964
Dirk, heer van Herlaar, is voor zover bekend, rond 1200 de eerste bewoner van Herlaar, dat net buiten Sint-Michielsgestel ligt.

GPSwalking.nlIn de 13e eeuw is Kasteel Nieuw-Herlaar gebouwd. Het bakstenen torentje van het kasteel dateert uit de 15e eeuw, het huidige kasteel uit 1791.

De kerk
Bij opgravingen die in 1961 werden uitgevoerd ter plaatse van de voormalige kerk zijn veertien paalkuilen aangetroffen die wijzen op het bestaan van een houten kerk uit de 10e eeuw. Ook zijn toen funderingen aangetroffen van een 11e-eeuwse Romaanse tufstenen kerk.

Omstreeks het midden van de 15e eeuw werd een bakstenen gotische kerk gebouwd. Dit was een driebeukige pseudobasiliek. Vanaf 1648 werd deze kerk gebruikt voor de hervormde eredienst. Omdat er in Sint-Michielsgestel nauwelijks protestanten waren, werd de kerk verwaarloosd. In 1791 werd het koor afgebroken.

GPSwalking.nlIn hetzelfde jaar werd de kerk weer teruggegeven aan de katholieken. In 1806 werden nog enige herstelwerkzaamheden aan het koor uitgevoerd, en ook werden toen de grafstenen uit de kerk verwijderd.

Op 29 november 1836 stortte tijdens een zware storm de torenspits op het schip van de kerk. De kerk werd daarbij zwaar beschadigd en moest vervangen worden. Slechts de toren bleef - zij het voortaan zonder spits - behouden en zes traveeën uit de middeleeuwse kerk werden onderdeel van de nieuwe waterstaatskerk.

Deze waterstaatskerk werd op 30 oktober 1839 ingewijd. Rondom de kerk werd een kerkhof ingericht. Tot 1931 fungeerde de kerk als parochiekerk van de Heilige Michaël. Na bijna een eeuw was de kerk te klein geworden en in 1931 werd aan de Nieuwstraat een nieuwe Michaëlskerk gebouwd.

Het schip van de waterstaatskerk werd gesloopt in 1932 maar de oude (gerestaureerde) toren staat er nog steeds. Deze is gebouwd van bakstenen en lagen tufsteen en heeft overhoekse, veelvuldig versneden steunberen. Aan de oostzijde van de toren, waar de steunberen overgaan in twee halfronde pilasters, zijn nog steeds de dakaanzetten van de twee voormalige kerkschepen te zien.

GPSwalking.nlBeekvliet N51 38.465 E5 21.763
In Sint-Michielsgestel was sinds 1815 het kleinseminarie Beekvliet gevestigd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was dit in gebruik als het kamp Sint-Michielsgestel. Later is het seminarie omgevormd tot het Gymnasium Beekvliet. Dit gymnasium telt ruim 800 leerlingen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het jongensinternaat Grote Ruwenberg, samen met kleinseminarie Beekvliet, ingericht als het kamp Sint-Michielsgestel voor 197 mensen. Onder hen waren Anton Constandse, jhr. mr. Marinus van der Goes van Naters en dr. W. Banning. Op 17 september 1944 werden de gijzelaars, die niet als represaille waren geëxecuteerd, vrijgelaten.

Na de bevrijding werd het complex weer een onderwijsinstelling, uiteindelijk een mavo en een detailhandelsschool omvattend.

Het Groot seminarie is een tijdlang in Kasteel Nieuw-Herlaar gevestigd geweest.

GPSwalking.nlKentalis N51 38.510 E5 20.650
Hier is Koninklijke Kentalis (voorheen Instituut voor Doven) gevestigd, een zeer grote zorg- en onderwijsinstelling voor mensen met een beperking in horen of communiceren. Koninklijke Kentalis ondersteunt mensen die slechthorend, doof of doofblind zijn of een taalontwikkelingsstoornis of communicatief meervoudige beperking hebben.

Kentalis vindt het belangrijk dat zij kunnen communiceren met anderen, worden begrepen en kunnen meedoen aan de samenleving. Daarom biedt zij onderzoek, diagnostiek, zorg, speciaal onderwijs, ambulante begeleiding bij reguliere scholen en werkbegeleiding. Nnatuurlijk ook voor ouders, familieleden en professionals.

Na de bewoning met de bijzondere lichtinval naderen we de Dommel met de houten Piet van der Lee brug. Piet verdronk in de Dommel tijdens een verzetsactie in 1944.

Langs de Dommel komen steeds verder in het dorp, met aan de rechterkant het mooie Gemeentehuis.

GPSwalking.nlOude Toren N51 38.302 E5 21.008
De Oude Toren op het Petrus Dondersplein is een overblijfsel van een kerk uit het midden van de 15e eeuw en is beeldbepalend voor het dorp. Het heeft de status van rijksmonument.

De toren is een voorbeeld van Kempense gotiek. Het bouwwerk kenmerkt zich door speklagen van baksteen, afgewisseld met tufsteen. Enkel de bovenste geleding, waar de klokken hangen, is geheel uit baksteen opgetrokken.

Er zijn overhoekse steunberen die, evenals de torenromp, versierd zijn met spaarvelden. De toren heeft een aangebouwde traptoren. De drie geledingen in de hoogte hebben mooi geprofileerde spitsboognissen.

Op deze verhoogde plaats in het dorp hebben zeker vier kerken gestaan.

GPSwalking.nlDe oudste kerk was een houten kerk uit de 10de eeuw, waarvan sinds de opgravingen van 1961 de afmetingen bekend zijn omdat er veertien paalkuilen zijn teruggevonden.

Romaanse kerk. In de 11de eeuw werd de houten kerk vervangen door een romaanse tufstenen kerk.

Gotische kerk tot 1831. In de 15de eeuw werd de gotische bakstenen kerk gebouwd gewijd aan Sint Michaël. Deze driebeukige pseudobasiliek werd vanaf 1648 gebruikt voor hervormde diensten. Het was vooral een katholieke gemeenschap, de enkele protestanten waren niet in staat de kerk te onderhouden.

In 1791 werd het koor vanwege de vervallen staat buiten gebruik gesteld en deels afgebroken. Nadat in 1799 de kerk aan de katholieken werd teruggegeven werd in 1806 het koor gerestaureerd en werd er een nieuwe sacristie gebouwd. In die periode zijn de grafstenen uit de kerk verwijderd.

GPSwalking.nlGemeentehuis N51 38.326 E5 21.036
Het eerste raadhuis werd omstreeks 1700 gebouwd tegen de toren van de oude dorpskerk. In 1731 werd aan de noordkant van het huidige plein naast Huize Overkerk een nieuw raadhuis gebouwd.

Dit werd in 1936 uitgebreid met de linkervleugel van Huize Overkerk; hierin kwam de raadszaal. In 1954 kreeg deze haar glas-in-lood ramen en in 1983 werd de rest van het huis bij het raadhuis getrokken.

In 2007 is een nieuw gemeentehuis aan de overzijde van de Dommel gebouwd onder architect Max van Huut.

PAUZE De Zwaantjes N51 38.319 E5 21.073

GPSwalking.nlMichaëlkerk N51 38.444 E5 21.188
De Heilige Michaëlkerk, Nieuwstraat 34, een bakstenen parochiekerk uit 1931. De architect was Hendrik Willem Valk. De driebeukige transeptloze kerk heeft een toren met overhoekse spits. Het neoromaanse orgel stamt uit 1876 en is vervaardigd door de Mechelse orgelbouwer François Bernard Loret.

Het is afkomstig uit het vroegere seminarie Beekvliet en werd in 1980 in de kerk geplaatst. Het interieur omvat verder een doopvont uit omstreeks 1800 met een smeedijzeren voet uit de zestiende eeuw, een kruisgroep uit 1839, een kruisweg van Wijnand Geraedts uit 1927, en een aantal beelden uit de tweede helft van de 19e eeuw, waaronder twee beelden uit 1880 door Hendrik van der Geld. De kerk is een Rijksmonument.

Park Klein Ruwenberg N51 38.674 E5 21.155
Park Klein Ruwenberg is aangelegd als park bij het landhuis Kleine Ruwenberg. Het park kent van oorsprong een formele opzet met meerdere lanen, een slotgracht, een boomgaard en een klein sterrenbos. Die elementen zijn gebruikt als inspiratiebron voor het ontwerp van een nieuw park.

GPSwalking.nlDe centrale as, begeleid door linden en amerikaanse eiken is intact gebleven. Ook de lindenlaan naar de woningen is behouden. De natuurweide wordt aan beide zijden begrensd door winterlinden.

Het sterrenbos tegenover de Driesprong is aangevuld met nieuwe bomen van verschillende bossoorten. De onderbeplanting bestaat uit rhododendrons.

Het stervormig padenpatroon is niet meer; er is gekozen voor zichtlijnen vanuit de zitgelegenheid op de heuvel. In de paardenwei is een nieuwe boomgaard van hoogstamperen aangelegd.

De Ruwenberg N51 38.910 E5 21.116
Het kasteel “De Ruwenberg” dateert uit de 14e eeuw en biedt al vele eeuwen een rustgevend onderkomen aan kenniszoekers. De exacte datum van oorsprong is onbekend, maar op de wijzerplaat van het bewaard gebleven uurwerk staat het jaartal 1337.

GPSwalking.nlIn 1884 als het kasteel eigendom is van de fraters van Tilburg, dreigt de toren in te storten tijdens een hevige storm.

Dankzij de goede gewoonte van vaklui om de kap van een kerk, toren of een kasteel, die door hen is voltooid te merken met hun monogram en het bijbehorende jaartal, komt men tijdens herstelwerkzaamheden de volgende jaartallen tegen: 1337 gebouwd, en 1851 gekocht. Er wordt dan bijgezet: 1884 nieuwe spits!

Rond 1300 wordt in heel Europa de tijd nog vastgesteld met zandlopers, die op hun beurt weer geijkt worden met zonnewijzers. Mechanische uurwerken, zoals die in de toren van De Ruwenberg worden pas in het begin van de 19e eeuw uitgevonden.

GPSwalking.nlHet kasteel, een adellijk woonhuis waar het goed toeven is, is verscheidene keren van eigenaar veranderd. Zo is de familie van Thuyl eigenaar gedurende de periode van 1375 tot 1455 en de heren van Ravenschot van 1527 tot 1655.

Tijdens de Hollandse Oorlog, uitgebroken in 1672, werd de kapel van de Ruwenberg vooral in besloten kring gebruikt.

In het jaar onzes Heren 1852 richtte Zijne Doorluchtige Hoogwaardigheid Johannes Zwijsen, Bisschop van Gerra en Apostolisch Vicaris van ‘s-Hertogenbosch het opvoedingsgesticht “Huize Ruwenberg” op.

Het voornaamste doel van dit Instituut was, om jongelingen boven de zeven en beneden de twaalf jaar door een godsdienstige opvoeding en het onderricht in de Nederlandse en Franse taal voor te bereiden op de studie der Humanoria in het Seminarie.

GPSwalking.nlVanaf 6 oktober 1852 kwamen de eerste leerlingen aan. Men kon later met voldoening constateren, welk een hoge vlucht het Instituut “Huize Ruwenberg” had genomen. Het is gekend en erkend in het gehele land en zelfs ver daarbuiten. Zijn talrijke oud-leerlingen kon en kan men vinden in alle kringen van Kerk en Staat.

Tegenwoordig is De Ruwenberg het grootste zakelijk hotel in de regio Den Bosch Met 40 conferentie- en vergaderzalen een ideaal conferentieoord voorzien van de modernste technologie.

Hierna verlaten we de plaats en keren we terug naar de parkeerplaats. Rustig genietend van het landschap rond Plein, een buurtschap onder Sint-Michielsgestel met zowaar een heuse voetbalclub de Pleinse Boys.

We wensen je veel wandelplezier.

Startpunt

  • START/FINISH/PARKEREN Pettelaar 1, Den Bosch N51 40.360 E5 19.684
  • Parkeren Alternatief Petrus Dondersplein 20 St Michielsgestel N51 38.309 E5 21.022

Geraadpleegde websites:

POI’s

  • Pettelaar N51 40.274 E5 19.661
  • Historie Pettelaar N51 40.152 E5 19.491
  • Suikeresdoorn N51 40.202 E5 19.317
  • Natte Moeras N51 40.059 E5 19.013
  • Out-Herlaar N51 39.630 E5 18.805
  • Hoog Water N51 39.576 E5 19.154
  • Circumvallatielinie N51 39.403 E5 19.418
  • Circumvallatielinie 2 N51 39.380 E5 19.217
  • Haanwijk N51 39.257 E5 19.374
  • Romeins Museum Halder N51 39.248 E5 19.344
  • Nieuw-Herlaar N51 39.020 E5 19.444
  • Seminarie N51 39.020 E5 19.487
  • Halder N51 38.953 E5 19.374
  • Dommel N51 38.982 E5 19.288
  • Sint-Michielsgestel N51 38.280 E5 20.964
  • Beekvliet N51 38.465 E5 21.763
  • Kentalis N51 38.510 E5 20.650
  • Oude Toren N51 38.302 E5 21.008
  • Gemeentehuis N51 38.326 E5 21.036
  • PAUZE De Zwaantjes N51 38.319 E5 21.073
  • Michaëlkerk N51 38.444 E5 21.188
  • Park Klein Ruwenberg N51 38.674 E5 21.155
  • De Ruwenberg N51 38.910 E5 21.116
  • Sompen en Zooislagen N51 43.149 E5 12.497