Schokland

Korte beschrijving

Bewoning is er sinds de Midden-steentijd, weet men sinds opgravingen aan de oostkant van het voormalige eiland. Er was toen nog geen sprake van een eiland.

In de Middeleeuwen kalfde het land steeds meer af en ontstond Schokland als eiland in de Zuiderzee. Het eiland is lange tijd bestuurlijk opgedeeld geweest in een noordelijk deel (Emmeloord) dat samen met Urk betrekkingen onderhield met Amsterdam en een zuidelijk deel (Ens) dat handelde met de steden langs de rivieren de IJssel en de Vecht.

Schokland werd in 1806 een zelfstandige gemeente. De watersnoodramp van 1825 was rampzalig voor Schokland. Het volledige eiland inclusief de woonterpen stonden onder water.

In 1859 werd het hele eiland op last van koning Willem III ontruimd omdat de veiligheid voor de bewoners niet langer kon worden gegarandeerd. Bewoners kregen een verhuispremie en vestigden zich in plaatsen als Kampen, Kuinre en Vollenhove.

In 1942 werd Schokland in de drooggevallen Noordoostpolder opgenomen. De Waterstaatskerk op Middelbuurt is sinds 1947 museum.

Sinds 1995 is Schokland, als eerste in Nederland, geplaatst op de lijst van UNESCO werelderfgoed. Heel Schokland en omgeving is nu een archeologisch monument. Daarnaast zijn vier gebouwen en de kerkruïne op de Zuidpunt rijksmonument

Herkomst van de naam 
Tot turfbroodjes gevormde droge koemest werd verkocht als brandstof. Deze noemde men schokken. Ook wordt verteld dat de naam te maken heeft met stormen die op het eiland beukten en zorgden dat de grond, een kleilaag op een slappe veenlaag, dreunde en bewoog.

Bezienswaardigheden 
De zwartgeteerde houten schuur op het museumterrein is het oudste gebouw op Schokland. De IJsloper uit deze schuur werd 's winters ingezet als bevoorrading per boot niet meer kon. Tijdens de bloedtochten ging men met deze boot over ijs en water naar Kampen voor het halen van proviand.

Wetenswaardigheden 

  • De Waterstaatskerk op Schokland stamt uit 1834.
  • De nieuwe gebouwen van het Museum Schokland stammen uit 1980, het merendeel uit 1987. Bij de haven van Oud Emmeloord, op de noordpunt van Schokland, staan de voormalige woning van de lichtwachter en het gebouwtje van de voormalige misthoorn. Beide zijn rijksmonument.
  • In 2007 is de lichtopstand van Emmeloord gereconstrueerd en zijn de contouren van de voormalige begraafplaats aangegeven met een kunsttoepassing waarin de Schokker familienamen zijn verwerkt.
     

Kenmerken
Startpunt: Schokland: P museum
Startlocatie: Flevoland , Nederland
Coördinaten N52.636000 E5.777000
Afstanden: 12 km
Type: Cultuur, Open, Polder, Vergezicht
Begaanbaar: Goed
Rolstoel: Toegankelijk
Honden: Aangelijnd
Horeca: Bij start
Gelopen op: 28-12-2018

Route informatie

Een GPS wandeling van 12 km rond het voormalige eiland Schokland.
De wandeling gaat over goed onderhouden paden. 
De wandeling is eenvoudig zelf in te korten. Ook kan kan de auto geparkeerd worden bij Middelbuurt en Emmeloord. Het is daarna nog maar een klein stukje lopen naar Zuidert en Zuidpunt vanaf Middelbuurt. Daarmee heeft u de mooiste en interessantste punten gezien.
Ook is er een dagelijks rondleiding met gids bij Museum Schokland.
Bij het museum is een prima horecagelegenheid. 
Honden mogen aangelijnd mee, maar zijn niet welkom in het museum. 
Naast de track is er ook een route beschikbaar. 



Langere beschrijving

GPSwalking.nlEen paar jaar geleden hebben we met vrienden Schokland bezocht. Naast een bezoekje aan het museum hebben we ook een rondleiding gemaakt op een platte kar achter een tracktor. Dit bezoekje had zoveel indruk gemaakt dat we graag nog een keer wilde terugkomen voor een wandeling rondom het eiland. Onderweg krijg je veel informatie, een fantastisch uitzicht en het onwerkelijke gevoel over een voormalig eiland te lopen.

Sta je vandaag aan de "kust" van Schokland dan zie je alleen maar land, zover als je kunt kijken. Je kunt je bijna niet indenken dat hier vroeger alleen maar water te zien was. En dat het bij storm aardig kon spoken. De markeringen onderweg laten zien hoe hoog het water in 1825 gestaan heeft. In het museum lees je over de schade die de stormen van 1825 en 1916 hebben aangericht. Over het verdwongen ontruimen van het eiland in 1859. Een wandeling door een heel speciaal stukje Nederland die eigenlijk iedereen eens moet lopen. 

GPSwalking.nlHet is ook één van de weinige wandelmogelijkheden in de Noord-Oostpolder. En wat ons betreft een grote aanrader. En ondanks de korte 12 km een dagvullende bezigheid, zeker als je onderweg alle infoborden leest en een bezoekje aan het museum brengt.

We parkeren de auto bij het museum maar gaan eerst op pad. Als we weer terug zijn eerst even een Schokker taartje en een kop koffie en daarna het museum in. 

Schokland, een korte samenvatting
Bewoning is er sinds de Midden-steentijd, weet men sinds opgravingen aan de oostkant van het voormalige eiland. Er was toen nog geen sprake van een eiland.

GPSwalking.nlIn de Middeleeuwen kalfde het land steeds meer af en ontstond Schokland als eiland in de Zuiderzee. Het eiland is lange tijd bestuurlijk opgedeeld geweest in een noordelijk deel (Emmeloord) dat samen met Urk betrekkingen onderhield met Amsterdam en een zuidelijk deel (Ens) dat handelde met de steden langs de rivieren de IJssel en de Vecht.

Schokland werd in 1806 een zelfstandige gemeente. De watersnoodramp van 1825 was rampzalig voor Schokland. Het volledige eiland inclusief de woonterpen stonden onder water.

In 1859 werd het hele eiland op last van koning Willem III ontruimd omdat de veiligheid voor de bewoners niet langer kon worden gegarandeerd. Bewoners kregen een verhuispremie en vestigden zich in plaatsen als Kampen, Kuinre en Vollenhove.

GPSwalking.nlIn 1942 werd Schokland in de drooggevallen Noordoostpolder opgenomen. De Waterstaatskerk op Middelbuurt is sinds 1947 museum.

Sinds 1995 is Schokland, als eerste in Nederland, geplaatst op de lijst van UNESCO werelderfgoed. Heel Schokland en omgeving is nu een archeologisch monument. Daarnaast zijn vier gebouwen en de kerkruïne op de Zuidpunt rijksmonument.

Herkomst van de naam 
Tot turfbroodjes gevormde droge koemest werd verkocht als brandstof. Deze noemde men schokken. Ook wordt verteld dat de naam te maken heeft met stormen die op het eiland beukten en zorgden dat de grond, een kleilaag op een slappe veenlaag, dreunde en bewoog.

GPSwalking.nlBezienswaardigheden 
De zwartgeteerde houten schuur op het museumterrein is het oudste gebouw op Schokland. De IJsloper uit deze schuur werd 's winters ingezet als bevoorrading per boot niet meer kon. Tijdens de bloedtochten ging men met deze boot over ijs en water naar Kampen voor het halen van proviand.

Op schokland is veel te zien. Lekker op je gemak rondkijken in 1 van de oude Schokkerhuisjes. Dat je hier met een heel gezin moest wonen. Een stukje lopen over de Schokkersnelweg. Een smal plankje terwijl onder een woeste zee klotste. Even denken hoe bewoners aan water moesten komen in droge tijden. Het kleine haventjes waar 300 boten lagen. Het harde leven van de vuurtorenwachters die in alle eenzaamheid woonden op de zuidpunt. Eigenlijk is het hele eiland een grote bezienswaardigheid. 

GPSwalking.nlWetenswaardigheden 

  • De Waterstaatskerk op Schokland stamt uit 1834.
  • De nieuwe gebouwen van het Museum Schokland stammen uit 1980, het merendeel uit 1987. Bij de haven van Oud Emmeloord, op de noordpunt van Schokland, staan de voormalige woning van de lichtwachter en het gebouwtje van de voormalige misthoorn. Beide zijn rijksmonument.
  • In 2007 is de lichtopstand van Emmeloord gereconstrueerd en zijn de contouren van de voormalige begraafplaats aangegeven met een kunsttoepassing waarin de Schokker familienamen zijn verwerkt.

GPSwalking.nlHet werelderfgoed Schokland
Het werelderfgoed Schokland bestaat uit het eiland Schokland en het omliggende land. De oudste bewoningssporen dateren uit de Steentijd, toen vissers en jagers langs de oevers van de Vecht en de IJssel op zoek gingen naar voedsel.

In de Middeleeuwen was het gebied opnieuw bewoond, dit keer door landbouwers die het veen ontgonnen. Door de toenemende invloed van de zee moesten zij zich terugtrekken op het eiland. De boeren werden vissers.

Het eiland Schokland werd voortdurend belaagd door de Zuiderzee. Grote stukken land werden weggeslagen. Uiteindelijk is het eiland in 1859 ontruimd. Na de afsluiting van de Zuiderzee in 1932, werden de IJsselmeerpolders drooggemalen.

GPSwalking.nlIn 1942 viel de Noordoostpolder droog. Opnieuw werd Schokland landbouwgebied. Ditmaal vormt juist het ontbreken van water het gevaar: door verdroging van het veen in de ondergrond dreigt Schokland in de polderbodem weg te zakken. Eén reddingsactie is inmiddels gestart.

Deze boeiende relatie van Schokland en zijn bewoners met het water, is symbolisch voor de geschiedenis van Nederland en is de reden dat Schokland door UNESCO op de Werelderfgoedlijst is geplaatst.

De ontginning van het veen vormde de start van een Hollandse tragedie. Door ontwater droogde het veen in; waardoor de bodem wegzakte. De bewoners werden gedwongen hun boerderij op terpen te bouwen en het land te beschermen met dijken.

Op de lange duur was dit niet volte houden, temeer daar de invloed van zee groeide. Het veen sloeg steeds verder weg en de Zuiderzee ontstond. De bewoners zochten hun heil op de gemeenschappelijke terpen op het eiland. Boeren werden vissers, die hun schepen hier op de rede ankerden.

GPSwalking.nlDe verdroging van het veen herhaalde zich na het droogvallen van de Noord-oostpolder. Nu begon het eiland Schokland zelf weg te zakken. Om dit proces tegen te gaan en de vele oudheidkundige resten te beschermen, is het waterpeil aan de oostzijde verhoogd.

Tegelijkertijd is een deel van de Middeleeuwse terpen en dijken weer zichtbaar gemaakt. Enkele dijken zijn toegankelijk als wandelpad. Het natuurlijke grasland beschermt de bodem en vormt een leefgebied voor weidevogels.

Schokland is niet altijd een eiland geweest. Tot ongeveer 1400 maakte het deel uit van het Overijsselse veengebied. Rond 1100 ontgonnen landbouwers het veen. Ze groeven sloten en bouwden ongeveer 250 meter oostelijk van het eiland een lang lint van alleenstaande boerderijen.

GPSwalking.nlSchokland was lang een eiland in de Zuiderzee, een binnenzee met een druk scheepvaartverkeer. Van de Noordzee naar Amsterdam, Spakenburg, Harderwijk en Elburg. Van Zwolle en Kampen naar Urk, Enkhuizen, Medemblik en Amsterdam, tot de aanleg van de Afsluitdijk in 1936 kon het op die Zuiderzee flink spoken.

Bij storm en mist waren schippers blij om Schokland te zien en te horen. Als baken in zee, maar ook als veilige ankerplaats en haven. Schokland was dan wel niet het midden van de wereld, maar wel een centraal punt in de Zuiderzee.

Deze uitkijktoren biedt min of meer hetzelfde uitzicht als de vuurtoren die hier destijds dichtbij stond. Water is deels land geworden en de golven van de zee zijn veranderd in golven van aardappels, bieten en graan, maar met een beetje fantasie kijkje uit op de wereld van de Schokker vuurtorenwachter.

GPSwalking.nlOmgeving
De ontginning van dit gebied is al 150 jaar bezig. Sinds die tijd hebben de mensen allemaal dijken aangelegd. Tussen de dijken liggen de akkers en de weilanden. Vanaf de akkers en weilanden stromen smalle kanaaltjes onder de dijk door.

Als het eb is, loopt het water zo het Almere in. In elk kanaaltje zit een klep in de dijk, die alleen open kan naar de kant van het meer. Daardoor loopt het water met vloed niet terug naar de weilanden.

Palenscherm dat het eiland Schokland beschermde tegen de zee. Nadat de Noordoostpolder was drooggelegd bleven de palen achter op het droge land.

GPSwalking.nlDrinkwatertekort op een eiland
In de tijd voor het ontstaan van de Zuiderzee, tot circa 1400, was het grondwater op Schokland zoet. Het zeewater drong echter steeds dieper het land binnen.

Het water rond Schokland werd brak door de menging van zout en zoet water. De opdringende zee verdreef ook het zoete water uit de bodem, zodat ook het water uit grondwater-putten als deze put steeds vaker brak werd.

Na het ontstaan van de Zuiderzee stroomde aan de zuidkant vanaf de IJssel rivierwater, dat min of meer braks was. Dit water en het brakke water werd gebruikt voor de was en voor de schoonmaak.

GPSwalking.nlVoor drinkwater waren de Schokkers helemaal afhankelijk geworden van regenwater. Het dak van de kerk op de terp Middelbuurt was van leisteen in plaats van riet en dus kon het water worden opgevangen.

Dat regenwater werd bewaard in waterkelders en per emmer verkocht aan mensen die zich luxe van een waterkelder niet konden veroorloven. 

In de winter werden sneeuw en ijs gesmolten voor drinkwater. In de zomer werd soms per schip water gehaald in Kampen. De slechte drinkwatervoorzieningen vormden een groot risico voor de gezondheid. Ziektes als cholera en tyfus lagen op de loer. 

GPSwalking.nlDe overstroming van 1825
Najaar 1824 was voor Nederland een zeer natte herfst; de grond was doorweekt en de dijken waren verzadigd, waardoor ze hun sterkte verloren. De waterstanden in de Zuiderzee waren extreem hoog, Kampen werd in november 1824 al getroffen door een overstroming na een stormvloed. 

Aan de best beschermde kant van Schokland, de westzijde, was de relatief nieuwe stenen dijk zwaar beschadigd. De winter die volgde, was zacht. Maar in de nacht van 3 februari 1825, toen heftige sneeuw- en hagelbuien de mensen binnenshuis hielden, overviel een zware noordwestelijke storm, tezamen met een springtij, de lage landen.

GPSwalking.nlOveral in het land braken dijken door, het centrum van Sneek lag als een eiland in het water, tot voorbij Meppel reikte de stormvloed. Overijssel raakte zwaar getroffen. Schokland werd geheel overspoeld.

Er verdronken 13 mensen, 1 paard, 17 runderen en 16 schapen. Van de westdijk werd 2 km weggeslagen en aan de oostkant woelde het water 1.800 palen los van de houten zeewering.

Een groot deel van de vissersvloot verdween in de golven of sloeg stuk. 86 Huizen raakten totaal onbewoonbaar en 26 verdwenen er helemaal. Hele families vluchtten naar de daken en konden soms door langsdrijvende boten gered worden. Op de zuidpunt kwam het verwoestende water tot 1,70 m hoog en vernielde de vuurtoren.

GPSwalking.nlNadat we de omgeving rondom het museum verkend hebben lopen we richting de kleinste van de bewoonde terpen van Schokland. Op Zuidert staat nog een schuilhuisje en een waterput. Het huisje laat zien waar vroeger een gezin in moest wonen. En meestal waren dat gezinnen met veel kinderen. Je kunt het je bijna niet voorstellen. 

Het schuilhuisje 
Het schuilhuisje wordt ook nu weer regelmatig bewoond, en wel door een kerkuil en zwaluwen. De sporen van hun aanwezigheid zijn vaak overduidelijk te zien op de wanden en bankjes. Kerkuilen jagen vooral 's nachts op muizen. Bij gebrek aan kerktorens accepteren ze kasten als nestgelegenheid.  

GPSwalking.nlEnkele jaren nadat een kerkuil in het huisje heeft geprobeerd een nest te maken, is een uilenkast opgehangen. De uil kan door het vlieggat in en uit vliegen. Of de uilen aanwezig zijn, is eigenlijk alleen te horen als de jongen piepen.

Zwaluwen voeden zich met insecten en dan vooral muggen. Ze nestelen graag onder dakgoten of in nissen. Boerenzwaluwen bouwen regelmatig een nest in de nok van het schuilhuisje. Als de jongen uit het ei zijn, scheren ze dicht over de hoofden van bezoekers, op jacht naar muggen.

De dorpen Middelbuurt en Emmeloord hadden beide een school. Toch kon maar ongeveer de helft van de Schokkerbevolking lezen en schrijven. Veel kinderen gingen maar enkele jaren naar school of alleen in de winter.

GPSwalking.nlDe jongens gingen al vroeg als jongmaatje mee aan boord. De meisjes hielpen thuis of vonden een werkplek aan wal. Zo leerde de jeugd het vak van visser of huisvrouw in de praktijk. Om de armoede te bestrijden werden rond 1840 bij wijze van werkverschaffing weverijen gesticht op het eiland. Daar konden kinderen wat bijverdienen en kregen ze af en toe les. Deze weverijen bleken later geen goed idee: de kinderen leerden weinig en weven was geen geschikt vak voor een Schokker

Spijbelen kwam ongetwijfeld veel voor: wat was er mooier dan over het eiland te zwerven, een wedstrijdje jukhangen te doen of eenden te vangen op de kwelders?

GPSwalking.nlDit schuilhuisje heeft de originele afmetingen van een Schokkerwoning. De huizen waren van hout met een rieten dak. De vloer was van aangestampte klei of leem.

Veel luxe kenden de bewoners niet. Het huisraad was doorgaans beperkt tot een tafel met stoelen en een kast. De grote trots van de familie vormden de hangklok, sieraardewerk en kleurige kussens. Slapen deed men op stromatrassen en de kinderen sliepen wellicht ook op stromatrassen op zolder.

Opmerkelijk is dat de huizen geen schoorstenen hadden. In een van de hoeken van de woning bevond zich een vuurhaard, waar gestookt en gekookt werd, voornamelijk op aangevoerde turf.

De rook werd via een uitsparing in een verlaagde zoldering naar de zolder gevoerd, om daar de netten te drogen en te roken. Een overspringende vonk was bij droog weer genoeg om het hele dorp in lichterlaaie te zetten.

Woningnood was op Schokland een permanent probleem. Veel huizen werden door twee of soms zelfs drie gezinnen bewoond. De mannen sliepen vaak aan boord.

GPSwalking.nlMaaltijden
Aanvankelijk was het met de maaltijden op Schokland goed gesteld. Zuivel werd aangevuld met graan, aardappels en spek van het vasteland en vis uit zee. Daarvan maakten de Schokkers een ontbijt van gortepap en roggebrood met verse kaas en soms spek.

De warme maaltijd bestond uit aardappelen met gekookte vis of gebakken haring en mosterdsaus. Voor drinken was men aangewezen op regenwater, waarvan koffie of thee werd gezet. De zaterdagse traditie van pannenkoeken bood afwisseling voor de kinderen. Voor de volwassenen was er zoet bier of een borrel.

De legendarische armoede van de Schokkers dateert pas van de eerste helft van de 19e eeuw, toen het bestaan op Schokland gevaarlijk werd door de vele overstromingen en achteruitgang van de visserij. Deze armoede leidde uiteindelijk tot ontruiming van de Zuidert in 1855 en de rest van het eiland in 1859.

GPSwalking.nlVan Zuidert gaat het richting Zuidpunt. De plaats waar vroeger de kerk van Ens stond en waar ook een vuurtoren stond. Tijdens de rondleiding van een aantal jaren terug werd ons het verhaal verteld van de vuurtorenwachters. Ze woonden ver van de bewoonde wereld en zagen soms wekenlang geen andere mensen. Soms werden ze gek van eenzaamheid. 

Kerk van Ens
In de loop van de tijd is het kerkje zes maal veranderd en uitgebreid, tot het in de 16de eeuw haar definitieve vorm als hervormde kerk kreeg. De kerk bleef tot 1717 in gebruik. In dat jaar werd op de Middelbuurt een nieuwe gebouwd, daarna fungeerde de kerk op de zuidpunt alleen nog als begraafplaats.

GPSwalking.nlPas in de eerste helft van de 19e eeuw werd het inmiddels vervallen gebouw met de grond gelijk gemaakt. Toen in 1.859 alle Schokkers het eiland voor altijd moesten verlaten, bleven de doden eenzaam achter in hun graven.

Het kerkhof en de kerk trokken halverwege de 20e eeuw de aandacht van archeologen en volkenkundigen. In 1940 werden de stoffelijke resten uit de kerk opgegraven voor wetenschappelijk onderzoek door de universiteit van Amsterdam. In die tijd deed men wel vaker onderzoek naar eilandbewoners. Verondersteld werd dat oude raskenmerken nog herkenbaar moesten zijn omdat landbewoners door hun isolement meestal onvermengd waren gebleven. 

GPSwalking.nlVervolgens werden de fundamenten van de kerk helemaal blootgelegd en in 1944 archeologisch onderzocht. Het volkenkundig onderzoek heeft geen nieuwe inzichten opgeleverd, maar de destijds opgegraven beenderen zijn wel altijd goed bewaard gebleven.

Nadat in december 2002 de meeste van de stoffelijke resten al een waardige rustplaats gekregen hadden in het hart van de kerk, werd in het voorjaar van 2003 een laatste bewoner van Schokland plechtig herbegraven.

In de maanden voorafgaande aan de herbegraving zijn de restanten van de kerk grondig gerestaureerd en zorgvuldig geconserveerd, nadat eerdere restauraties in de jaren '50 en '70 van de vorige eeuw onvoldoende waren gebleken.

GPSwalking.nlEen baken in zee
In 1618 werd op de zuidpunt, vlak bij de kerk, voor het eerst een vuurbaak ingericht. Het gebouwtje was voorzien van een takel waarmee turf omhoog gebracht kon worden naar de vuurkorf. 

Al in 1635 kwam daar een nieuwe vierkante bakstenen 7 meter hoge "Brandaris" voor in de plaats. Bovenin was een rooster waar een kolenvuur brandde. Een stormvloed joeg in 1825 het zeewater 3 meter hoger dan normaal en verwoeste, naast 26 huizen, ook de vuurtoren. 

Nog in hetzelfde jaar bouwden de Schokkers op dezelfde plaats een ronde stenen vuurtoren. De eerste jaren werd het vuur werd het vuur weer met kolen gestookt, tot in 1845 een petroleumlamp met prismatische glazen geïnstalleerd werd. 

GPSwalking.nlHet licht van de lichtwachter stond op enige afstand van de vuurtoren op de fundamenten van de kerk die toen al was afgebroken. De woning en de vuurbaak waren met een loopbrug aan elkaar verbonden, zodat de vuurstoker ook met zeer hoog water het gidslicht brandend kon houden. 

Op de terp, bij de resten van de kerk, werd in 1856 een 12 meter hoge metalen lichtopstand met een gaslamp gebouwd. Tot 1922 verbleven speciaal voor deze en de noordelijke vuurtoren enkele lichtwachters op het verder verlaten eiland. 

Daarna werd het licht van "Schokker Jaap", genoemd naar lichtwachter Jacob van Eerde, automatisch ontstoken, tot in 1942 de zeebodem droogviel en Schokland onderdeel werd van de Noordoostpolder. Twee jaar later is de vuurtoren weggehaald. 

GPSwalking.nlGidsend licht op zee
In de bijna 1000 jaar van haar bestaan is de Zuiderzee vaak erg tekeer gegaan. In de loop der eeuwen zijn vele honderden schepen door stormen in nood gekomen en daarvan zijn er veel op de gevaarlijke ondieptes vergaan Op deze door vissersschepen en handelsschepen druk bevaren zee waren goede bakens voor de navigatie erg belangrijk.

We mogen niet klagen over de hoeveel informatie die we onderweg kunnen lezen. De getekende plaatjes laten zien hoe het hier vroeger uitgezien moet hebben. Heel anders dan vandaag de dag, dat is zeker.

GPSwalking.nlSchokland
Tot in de 11e eeuw was het gebied een schiereiland. Pas in de 18e eeuw komt de naam Schokland voor in geschriften, daarvoor wordt gesproken over de eilanden Emmeloord en Ens (Emelweerde en Enedseae). Zij waren gescheiden door een sloot, of kreek. Ens heeft tot aan de Franse tijd behoort aan Overijssel. Lange tijd was Emmeloord (en ook Urk) een heerlijkheid van de burgemeesters van Amsterdam, mede in verband met de daar aanwezige vuurtorens.

De Zuidpunt
De Zuidpunt is de plek waar de oudste sporen van bewoning zijn. De oudste fase van de kerkruïne dateert uit 1300. De kerk is als gebedshuis verlaten in 1717 en daarna alleen nog gebruikt als begraafplaats. Omdat de Zuidpunt een belangrijk baken voor de scheepvaart was, woonden hier decennialang vuurtorenwachters, alleen of met hun gezin, in een huisje dat tegen de restanten van de kerk was aangebouwd. 

GPSwalking.nlIn 2003 heeft in de kerkruïne tijdens de restauratie een herbegraving plaatsgevonden. De beenderen van een groot aantal Schokkers die in 1942 in de kerk waren opgegraven voor volkenkundig onderzoek, zijn op respectvolle wijze opnieuw aan de kerkbodem toevertrouwd. 

Aan de westzijde is nog een klein stukje te zien van de vroegere stenen dijk. Het geeft de strijd tegen het water fraai weer. Houten palen, stenen dijken. Alles om het water van het eiland te houden. Doorgaans met te weinig effect. 

Ondergrond
De ondergrond van Schokland bestaat uit zand, waar een dik pakket veen bovenop ligt. Dat veen is weer afgedekt met een laat klei.

GPSwalking.nlAl sinds het begin van de jaartelling heeft het water een aanslag gepleegd op de slappe veenbodem. Vooral de west- en noordkant van het huidige eiland werden steeds meer aangetast door de golven. 

De overheid probeerde de kust beter te beveiligen met schermen van houten palen. Vanaf de 18e eeuw werden die echter aangevreten door de paalworm, een weekdier dat diepe tunnels in hout boort. In 1804 begon met met de aanleg van een stenen dijk langs de westkust. De zeewering die u hier ziet is een reconstructie van deze dijk. 

We zijn op de helft van de wandeling als het Schokkerbos in zicht komt. Een moeite van een bezoekje waard. Zeker omdat hier ook een informatiecentrum is. 

GPSwalking.nlHet Schokkerbos
Het Schokkerbos is een bos op een ondergrond van veen, keileem, en klei. Het is na de inpoldering van de Noordoostpolder aangelegd op grond die ongeschikt was voor landbouw. 

Oorspronkelijk is veel naaldhout aangeplant om te gebruiken als "stut" hout in de mijnen. Daarnaast zijn ook essen, tamme kastanjes en eiken aangeplant. 

De slechte doordringbaarheid van het keileem en de drassigheid van het veen zorgden echter voor een ongelijkmatige groei van de bomen. Voor allerlei varens, mossen en paddenstoelen bood dit juist extra kansen. In het bos leven roofvogels als havik, buizerd, sperwer en ransuil, maar ook veel zangvogels. 

GPSwalking.nlDoor de lage grondwaterstand in het landbouwgebied dreigde de ondergrond van het bos te verdrogen. Met name veen klinkt snel in, de bodem zakt dan weg. Dat is goed te zien aan bomen die met hun wortels boven de grond zijn komen te staan.

Om deze verdroging tegen te gaan wordt met aangevoerd water de grondwaterstand in het Schokkerbos verhoogd. Stapje voor stapje omdat anders de bomen zich niet kunnen aanpassen. 

Ook wordt een deel van het naaldhout vervangen door loofhout omdat loofhout minder water verdampt. Op deze manier kan de bijzondere natuur van het Schokkerbos blijven bestaan. 

GPSwalking.nlNatuurlijke bosranden
Het Schokkerbos is tussen 1952 en 1957 aangelegd. Tijdens de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog was er een grote behoefte aan landbouwgrond. Alleen slechte stukken land werden voor bossen gebruikt. Bos had destijds vooral tot doel om hout te leveren. Wel waren er wat wandelpaden voor de omwonenden. De bomen werden dan ook aangeplant tot aan de grens met het bouwland: de grens tussen bos en akker werd strak en recht.

Nu staat het Schokkerbos vooral in dienst van natuur en recreatie, de houtoogst is maar heel klein. De natuur krijgt meer kansen als de overgang van bos naar gras- of bouwland geleidelijk verloopt via een struiken- en een kruidenlaag, een zogenaamde mantel-zoom vegetatie. In de struiken (de mantel) vinden veel zoogdieren en vogels voedsel en nestgelegenheid. Hier groeien besdragende en stekelige struiken als wilde roos, meidoorn en sleedoorn.

GPSwalking.nlDe bloeiende kruiden vormen de zoom en zijn vooral een voedselbron voor vlinders en andere insecten. Door golvende lijnen toe te passen ontstaan bovendien luwe plekjes die kleine dieren 's winters beschutting bieden tegen wind en neerslag en §s zomers tegen felle zon.

Maar een mantel-zoomvegetatie is niet alleen nuttig voor dieren, ook veel mensen weten de bloeiende bosranden te waarderen.

Ouderdom van stollingsgesteenten
Zwerfstenen kunnen oeroud zijn. Deze granieten uit de omgeving van Uppsala in Zweden zijn ongeveer 1900 miljoen jaar oud. Vanwege hun ouderdom worden deze zwart-wit gevlekte granieten wel oergranieten genoemd. 

GPSwalking.nlIn de volgende groep ligt graniet uit Bohuslän in West Zweden dat 900 miljoen jaar oud is. De granieten uit Smaland in Zuid-Zweden (weer de volgende groep) zijn 1650 miljoen jaar oud en worden gekenmerkt door de blauwgetinte kwartskorrels. 
 
Men heeft het ontstaan van de oorspronkelijke gesteenten kunnen vaststellen aan de hand van het radioactieve verval van de samengestelde mineralen.

De zwerfstenen zijn veel en veel ouder dan de relatief jonge Nederlandse bodem waar door het ijs in terecht zijn gekomen. 

GPSwalking.nlKeileem
Keileem hebben we net als de zwerfstenen te danken aan de enorme kracht van de gletsjers uit de Ijstijden. De gletsjers vervoerden de stenen niet alleen, maar maalden ze ook helemaal fijn tot gruis en klei. Zo ontstond het plakkerige mengsel van klei met steentjes, waaruit keileem bestaat.

In de op één na laatste IJstijd kwam het ijs precies tot de lijn waar Schokland, Urk en Wieringen op liggen. Daar smolt het ijs. En behalve de zwerfstenen kwam dus ook het keileem van onder de smeltende gletsjer  tevoorschijn.

GPSwalking.nlAls keileem indroogt, wordt het een keiharde grondsoort, die wind en water niet van zijn plaats krijgen. Keileem laat geen water door, het is daarom veel gebruikt om dijken mee aan te leggen.

Dankzij de keileem konden de eilanden Urk, Wieringen en Texel, maar ook de Voorst en Gaasterland stand houden in zee. Terwijl zand, veen en klei rondom wegspoelden, bleef de kern van keileem op zijn plaats. Bij Schokland was de keileemstrook te smal om het eiland geheel te beschermen.

Ook de vijver in de Gesteentetuin heeft een bodem van keileem. Bomen groeien slecht op keileem, hun wortels hebben moeite met de taaie massa. Hier in het Schokkerbos staan op een aantal plekken essen op keileem. Ook af zijn deze bomen wel 50 jaar oud, ze blijven iel.

GPSwalking.nlKeileem hebben we net als de zwerfstenen te danken aan de enorme kracht van de gletsjers uit de IJstijden. De gletsjers vervoerden in de stenen niet alleen, maar maalden ze ook helemaal fijn tot gruis en klei. Zo ontstond het plakkerige mengsel van klei met steentjes, waaruit keileem bestaat.

In de op één na laatste IJstijd kwam het ijs precies tot de lijn waar Schokland, Urk en Wieringen op liggen. Daar smolt het ijs. En behalve de zwerfstenen kwam dus ook het keileem van onder de smeltende gletsjer tevoorschijn.

Als keileem indroogt, wordt het een keiharde grondsoort, die wind en water niet van zijn plaats krijgen. Keileem laat geen water door, het is daarom veel gebruikt om dijken mee aan te leggen. Dankzij de keileem konden de eilanden Urk, Wieringen en Texel, maar ook de Voorst en Gaasterland stand houden in zee. Terwijl zand, veen en klei rondom wegspoelden, bleef de kern van keileem op zijn plaats. Bij Schokland was de keileemstrook te smal om het eiland geheel te beschermen.

GPSwalking.nlBewonerssporen
De oudste bewonerssporen in het Schoklandgebied dateren van circa 10.000 jaar geleden.

Ten oosten van Schokland is op de flank van de keileemrug en dekzand een bijzonder rijk archeologisch terrein aanwezig, waarin naast aardewerkvondsten ook sporen van grondbewerking (ploegsporen), huisplattegronden en skeletten uit de steentijd werden aangetroffen.

Bij Schokland zijn uit deze tijd een groot aantal prehistorische voetstappen gevonden die in een met zand ondergestoven kleilaag bewaard zijn gebleven.

GPSwalking.nlRond het jaar 0 werd door de Romeinse veldheer Drusus een kanaal gegraven dat de Rijn met de Oude IJssel verbond. Dit kanaal werd gebruikt om makkelijker naar het Flevo Lacus te kunnen varen. Flevo Lacus heet tegenwoordig: Flevoland. In deze tijd is Flevo Lacus een veengebied met verschillende moerassen, plassen en meertjes die met elkaar in verbinding staan.

Rond het jaar 1100 na Chr. zijn mensen begonnen met het ontginnen van de veengebieden rond Schokland. Voor de ontwatering werden op regelmatige afstanden sloten en greppels gegraven. Zo werd de bovenste veenlaag droger en kon deze gebruikt worden als akkerland. Maar daardoor begon het veen ook in te klinken. Enkele eeuwen na de eerste ontginning, lagen de veengebieden wel twee tot drie meter lager dan voor de ontginning.

Stormen en overstromingen sloegen grote stukken van het gedaalde veengebied weg. De bewoners werden gedwongen hun boerderij op terpen te bouwen. Op de lange duur was dit niet vol te houden, temeer daar de zeespiegel steeg. Het veen werd steeds meer weggeslagen en de Zuiderzee ontstond.

GPSwalking.nlTot circa 1450 was Schokland nog door een veenrug met het vaste land verbonden. Toen ook deze veenrug wegsloeg ontstond het eiland Schokland. Vele terpresten duiden erop dat de bevolking voortdurend moest verhuizen om te ontkomen aan het water. Uiteindelijk trokken de paar honderd bewoners zich terug op drie woon-terpen aan de oostkant van het eiland: Emmeloord, Middelbuurt en de Zuidert.

Aanvankelijk was het leven op Schokland redelijk goed. De warme maaltijd bestond uit aardappelen met vis. Zuivel werd aangevuld met graan, aardappels en spek van het vasteland. Een ontbijt van gortepap en roggebrood met verse kaas en soms spek, haring en mosterdsaus. Voor drinken was men aangewezen op regenwater waarvan koffie of thee werd gezet.

GPSwalking.nlDe haven en de rede van Schokland waren belangrijke vluchtplaatsen voor het drukke scheepvaartverkeer op de Zuiderzee. Bij hevige storm of zware ijsgang vonden schepen hier een veilige ligplaats.

De stormvloed van 1825 maakte duidelijk dat Schokland niet was opgewassen tegen het geweld van de golven. Het hele eiland overstroomde en tientallen huizen werden vernield. Het werd voor de bevolking te gevaarlijk om op het eiland te blijven.

UNESCO
Niet voor niets staat Schokland op de werelderfgoedlijst van UNESCO. De geschiedenis van Schokland is de geschiedenis van Nederland in een notedop: Ontstaan door afzetting van rivieren die diepe geulen trokken in het vlakke landschap. Voorzien van verhogingen, opgestuwd door kruiend land-ijs. Afgedekt met een dikke laag veen, die door storm en stijging van de zee afkalfde. En door ontginning nog verder gedaald.

GPSwalking.nlZeespiegelstijging en bodemdaling. Schokland heeft het allemaal meegemaakt. De strijd van de bewoners tegen het wassende water. De toevlucht die het zocht op terpen en achter aangelegde stormweringen. Nederland in het klein. 

Veel is de afgelopen jaren gedaan om dit unieke stukje Nederland te behouden voor de toekomst. Maar ook om te leren van het verleden. 

Water moet Schokland redden. Want de kern van het plan is verdere verzakking door inklikking te verminderen door simpelweg het waterpeil in het gebied te verhogen. Het water moet bovendien de bodemschatten conserveren

GPSwalking.nlBezoekerscentrum
In het centrum bezoekt u de belangrijkste mijlpalen in de geschiedenis van de aarde. Bekijk het ontstaan van de continenten, de effecten van de ijstijden en hoe Schokland bijna verdronk.

Regelmatig organiseert Het Flevolandschap activiteiten en excursies door de Gesteentetuin. Meer info vindt u in het bezoekerscentrum of kijk op www.flevolandschap.nl.

Het centrum is van 12.00 tot 17.00 uur open in de weekends en schoolvakanties (m.u.v. maandag). Van november tot maart is het tot 16.00 uur geopend. De toegang is gratis.

GPSwalking.nlDe Gesteentetuin
In de tuin loopt u tussen de sporen van de voorlaatste ijstijd, zo'n 200.000 jaar geleden. Volg het pad door de Gesteentetuin langs duizenden jaren oude keien en het keileemveld. In het bos vindt u bijzondere planten, omdat de bodem uit leem bestaat.

Zo bloeit in het voorjaar op de vochtige bosweitjes de pinksterbloem. Langs de bospaden groeit massaal de zeldzame sleutelbloem en tussen de groene grassen pronkt de paarse rietorchis. Kinderen komen in actie bij de speurtochten, het schatgraven en de rugzakroute. Vraag er naar in het bezoekerscentrum.

Nadat we van de picknickbanken gebruikt hebben gemaakt voor onze lunch lopen we richting de terp Emmeloord. Alles bekijken en lezen in en rond het Schokkerbos kost de nodige tijd. Maar je komt zo wel heel veel te weten. 

GPSwalking.nlBoerderij als eiland
De boerderijen in de Noordoostpolder, en dus ook op Schokland, zijn gebouwd rond 1950. In 1942 is de Noordoost-polder drooggemalen en na de ontginning is hij in gebruik genomen door de landbouw. De polder is door de Rijksdienst IJsselmeerpolders heel planmatig ingericht met strakke en rechte kavels van vaste maten. Op Schokland moest daar iets van worden afgeweken. 

Toch zijn de boerderijen ook hier volgens een aantal vaste ontwerpen gebouwd. Ze hebben allemaal een bakstenen woonhuis, een betonnen schuur en een erfsingel. Deze erfsingels moesten in het kale polderlandschap beschutting bieden aan het erf en . zijn bewoners. Zo ontstonden eilanden van groen in de toen nog kale vlakte en legden de erfsingels samen met de weg-beplantingen de basis voor het Noordoostpolderlandschap. Deze landschapsstructuur wordt ook nu nog zeer gewaardeerd.

GPSwalking.nlHet ontwerp en de bouw van de landbouwschuren vormden destijds een revolutionaire vernieuwing. Dankzij de levering van elementen door de firma Schokbeton in Kampen, kon een schuur in een week in elkaar worden gezet.

De schokbetonnen schuren waren de eerste prefab-gebouwen. Na zestig jaar blijken de ontwerpen niet alleen vernieuwend, maar ook zeer degelijk: de meeste schuren staan nog als een huis.

Noord- en westkant van Schokland 
Aan de noord- en westkant van Schokland bevat de bodem veel veen. Dat is te zien in het agrarisch gebruik: weiland in plaats van akkerland. Veengrond moet nat gehouden worden. Gebeurt dat niet, dan klinkt het in. Het veen krimpt dan in volume en krijgt de structuur van turf. Dit proces is onomkeerbaar: verdroogd veen kan nooit meer water vasthouden. Deze klink is een belangrijke oorzaak van de bodemdaling in dit gebied.

GPSwalking.nlNatuur gedijt over het algemeen goed op veengrond. De weilanden zien 's zomers geel en rood van de boterbloemen en zuring. Weidevogels kunnen met hun snavels in de zachte grond gemakkelijk wormen en emelten (larven van de langpootmug) pakken.

In de weilanden ten noorden van Schokland broeden in het voorjaar weidevogels zoals kieviten en grutto's. Deze dieren hebben rust nodig. Daarom is het gebied net buiten het eiland in het broedseizoen afgesloten. Ook het tijdstip van maaien van het grasland is afgestemd op het broedseizoen van de weidevogels.

Er zijn ook veel watervogels in dit gebied te zien, zoals de watersnip en het witgatje. Zij zoeken hun voedsel vooral in de slikranden langs de sloten en kleinere waterpunten.

GPSwalking.nlDe misthoorn
In vroeger tijd was de haven van het eiland Schokland een belangrijke vluchtplaats voor het drukke scheepvaartverkeer op dé Zuiderzee. Bij hevige storm of zware ijsgang vonden schepen hier een veilige ligplaats. Om ook bij mist schippers veilig de haven binnen te loodsen werd het eiland in 1921 uitgerust met een misthoorninstallatie. Het gebouwtje waar u nu in staat bood onderdak aan deze installatie.

Wat er precies in heeft gestaan is niet meer bekend. Wel zijn de hoofdprincipes van het functioneren bekend. Op het hoogste punt van het dak, het platje, stond de misthoorn. Binnen stond een compressor die lucht naar twee ketels perste. Bij mist kon de verantwoordelijke man, de misthoornblazer, de perslucht laten ontsnappen via de hoorn op het dak. Daarin zat een membraam waarmee het geluid werd geproduceerd.

GPSwalking.nlVolgens ingewijden kwam dit geluid ongeveer overeen met dat van een loeiende koe. Het gebouw deed verder dienst als opslagplaats voor kolen en een paar olievaten. De markeringslijnen op de vloer geven de oorspronkelijke indeling aan.

Na de drooglegging van de Noordoostpolder werd de misthoorn overbodig en ontmanteld. In de jaren vlak na de drooglegging deed dit piepkleine gebouwtje dienst als woonhuis. Er woonde toen een heel gezin in.

Vanaf eind jaren vijftig van de afgelopen eeuw werd het, evenals de hiernaast gelegen lichtwachterswoning, gebruikt als depotruimte van Museum Schokland. In 1996 kreeg het zijn huidige functie.

GPSwalking.nlIn 2002 is het gebouwtje in opdracht van de gemeente Noordoostpolder ingrijpend gerenoveerd.

Op deze terp lag vroeger de woonbuurt Emmeloord, het grootst dorp van Schokland. In de 19e eeuw leefden op dit kleine stukje grond ruim 350 mensen. Ze woonden in kleine houten huisjes die dicht op elkaar waren gebouwd. Regelmatig legden grote branden delen van het dorp in as of richtten de golven van de zee grote verwoestingen aan. De bevolking heeft hier vele bange uren doorgemaakt. 

De bevolking van Emmeloord bestond overwegend uit katholieken. Op de andere terpen was men overwegend protestant. In 1859 moest de Schokker bevolking het eiland verlaten. Vrijwel alle gebouwen op Schokland werden afgebroken. De katholieke kerk die op deze terp stond werd steen voor steen gesloopt en in de Overijsselse plaats Ommen weer opgebouwd.

GPSwalking.nlDe gebouwen die nu nog op de terp staan, zijn van na de ontruiming van het eiland. Ze zijn gebouwd als woonhuis voor havenmeester en als onderkomen voor misthoorninstallatie.

Tot aan de drooglegging van het eiland stonden op Emmeloord nog enkele andere gebouwen en een metalen vuurtoren. Ze zijn ten prooi gevallen aan de slopershamer.

De lichtopstand die nu te zien is, in de volksmond vuurtoren genoemd, is een reconstructie van het licht dat tot aan het droogvallen van de Noordoostpolder schepen veilig de haven binnenloodste.

GPSwalking.nlDe naast de lichtwachter  gelegen begraafplaats, die herinnert aan de Schokkerbewoning (tot de ontruiming in 1858), is gemarkeerd met een speciaal ontworpen kunstwerk dat de namen draagt van Schokker families. Emmeloord, de moderne hoofdplaats van de Noordoostpolder, is naar deze terp genoemd.

Van oudsher bestond de beroepsbevolking op Schokland uit vissers. Met hun kleine scheepjes visten ze op de Zuiderzee en Noordzee. In het begin van de 19e eeuw werd bij deze terp een haven aangelegd, beschermd door 2 havenhoofden. In 1838 werd de haven geheel vernieuwd en bood toen plaats aan 300 visserschepen. 

Hoewel de bevolking van Schokland in 1859 het eiland verliet, bleef de haven in bedrijf. Enkele havenmeesters regelden de havenactiviteiten. Bij slecht weer zochten de schippers hier beschutting tegen de harde westenwind en werd er vis verhandeld.

GPSwalking.nlTussen 1915 en 1932 stond bij de haven een visafslag. De vangsten werden per opbod aan handelaren verkocht en vervolgens naar de vaste wal verscheept. Na de drooglegging van de Noordoostpolder in 1942 verloor de haven zijn functie en werd grotendeels afgebroken. 

Naderhand zijn de havenhoofden gereconstrueerd. De haven op het droge vormt nu een markant verschijnsel in het moderne polderlandschap. het stoere, betrouwbare visserschip, bekend onder de naam Schokker, was eens een overbekende verschijning op de Zuiderzee.

Een schokker is een vaartuig met een oplopend, vooruitstekend voorschip met balkvormige steven, een achterover hellende mast, een gaffelzeil en een stagfok. Schokkers waren "gebruiksvoorwerpen" in het vissersbedrijf.

GPSwalking.nlDuizenden zijn er geweest, de kleine schokkertjes van de Oostwal, de gewone Zuiderzeeschokker van wat groter formaat en de nog grotere Noordzeeschokker, vaak met doorlopende dekken. 

De gemeenschappen Emmeloord en Ens telden samen tussen de 600 en 600 personen. De dorpen waren op elkaar aangewezen. Daardoor was er veel verkeer tussen de 2 plaatsen. Om het eiland te beschermen werd langs de hele oostrand een palenscherm geslagen.

Bij hoogwater liepen delen van het eiland namelijk onder water. Aan die palen werd een smalle loopplank gemonteerd: de Schokker snelweg. Bij weer en ontij was het zeker geen pretje om twee kolometer over deze loopplank af te leggen. Een deel van de loopplank is weer gereconstrueerd. 

De driehoekige paalwerken in het land vormen samen een -gereconstrueerde- ijsbreker. Bij oostenwind vormde drijfijs een bedreiging. De ijsbreker brak de ijsvelden tot schotsen en beschermde zo de haven.

GPSwalking.nlDe Schokkerdans
Wanneer de Schokkers elkaar op de smalle loopplanken tussen de dorpen tegenkwamen, pakten ze elkaar om het middel en draaide samen een halve slag rond. Ze noemden dat zelf de "Schokker dans" die vooral populair was bij de jong Schokker mannen; als ze onderweg een aardig meisje tegenkwamen draaiden ze graag een paar keer extra in het rond!

Nationaal binnenvaartmonument
Aan het begin van het voetpad ziet u het "Nationaal Binnenvaartmonument' Onthuld door Hare Majesteit de Koningin op 5 juni 2009. De Nederlandse binnenvaart kent zowel in economische- als in sociale zin een rijke historie. Velen zien het nog voor zich; de schipper en de schippersvrouw samen in het gangboord, samen actief in het vervoer van allerlei grondstoffen, en natuurlijk samen kostwinner zijn.

GPSwalking.nlKoninklijke Schuttevaer, al 160 jaar dé representant van de Nederlandse binnenvaart achtte de tijd rijp om deze oer-Hollandse bedrijfstak te eren door een Nationaal Binnenvaartmonument te realiseren. Als plaats voor het monument is het voormalig eiland Schokland, het eerste Nederlandse Werelderfgoed, gekozen. 

De haven van Schokland vervulde eeuwenlang de functie van veilige schuthaven. Dat was voor de oprichter van de Koninklijke Schuttevaer, de heer Willem Jan Schuttevaer, aanleiding om een verzoekschrift aan de toenmalige minister Thorbecke te richten met het verzoek om het voorgenomen besluit om het eiland Schokland te ontruimen en aan de (Zuider) zee terug te geven niet ten uitvoer te brengen. 

Het resultaat mocht er zijn; Schokland mocht blijven! Schokland en de binnenvaart zijn, óók nu het eiland na de totstandkoming van de Noordoostpolder de eilandstatus verloor onverbrekelijk met elkaar verbonden. Daarom hoort het monument voor de Nederlandse binnenvaart op Schokland!

GPSwalking.nlDe kunstenaar Ids Willemsma is er in geslaagd een zeer betekenisvol ontwerp voor het monument te maken. Het bestuur van Koninklijke Schuttevaer is dan ook trots dat het monument in het jaar dat het haar 160ste verjaardag vierde, onthuld mocht worden door Hare Majesteit de Koningin, de beschermvrouwe van de vereniging.

Terug bij het museum is er net een trouwerij gaande. De bruidegom rijdt met zijn bruid rond in een grote combine. Een fraaie gezicht waarvan we natuurlijk een foto moeten schieten. Trouwen op Schokland is heel bijzonder. 

We brengen eerst even een bezoekje aan het restaurant voor een onvervalst stukje Schokker taart. Daarna naar het museum. De klok tikt. Het museum sluit om 5 uur en ik heb nog net een kwartiertje om rond te kijken en wat foto's te schieten. 

GPSwalking.nlDe hond mag niet mee naar binnen. Dus vrouwlief offert zich op en gaat op zoek naar leuke dingen in het winkeltje. Ach een kwartiertje is zo voorbij, vooral bij winkelende vrouwen. 

Het museum is trouwens een aanrader. 

Museum

De ijsloper
Deze houten schuur, sinds 2002 rijksmonument, is één van de oudste gebouwen op Schokland.

Het dateert uit de 19e eeuw en bood tijdens de eilandperiode onderdak aan de ijsloper van Schokland. Daarnaast hadden ook pieken, riemen, de mast met een zeil, touwen, ijszagen en bijlen, lantaarns en sleden hier een vaste plek.

GPSwalking.nlWanneer tijdens strenge winters de Zuiderzee met een dik pak ijs was bedekt, kon met dit vaartuig contact met de vaste wal worden onderhouden.

De ijsloper of ijsvlet was een speciaal voor dit doel vervaardigde boot waaronder enkele glij-ijzers waren bevestigd. Met behulp van touwen kon het gevaarte door een aantal mannen over het ijs worden getrokken.

Vanaf Schokland kon men dan Kampen bereiken voor het inslaan van de benodigde proviand en het halen en brengen van post.

Het behoeft weinig uitleg dat het barre en vaak levensgevaarlijke tochten waren die meerdere dagen in beslag konden nemen.

GPSwalking.nlOntruiming
In het midden van de 19e eeuw leeft de bevolking op Schokland in een uitzichtloze situatie. Er is constant gevaar voor overstroming. Maar vooral heerst op het eiland onoplosbare, chronische armoede. De overheid ziet geen toekomst meer en komt met een drastische maatregel. Men besluit tot volledige ontruiming van Schokland.

In 1859 moeten de Schokkers hun geliefde geboortegrond verlaten en verhuizen naar de vaste wal. Ook dienen ze hun huizen af te breken. Als compensatie ontvangen ze een ruime schadeloosstelling van de regering.

GPSwalking.nlEnigszins gelaten gaan de Schokkers akkoord met hun vertrek.

Ze vestigen zich vooral in de naburige plaatsen Kampen en Vollenhove. Daar zetten de meesten hun beroep als visser voort.

Baken in zee
Schokland is eeuwenlang een oriëntatiepunt voor Ie scheepvaart op de Zuiderzee. Het ligt voor de monding van de rivier de IJssel, één van de belangrijke scheepvaartroutes van ons land. Vanaf het begin van de 17e eeuw staat op de Zuidpunt van het eiland een vuurtoren. Op een open platform op de vuurbaak wordt een kolenvuur brandend gehouden. Voor schippers is de vuurtoren van levensbelang.

GPSwalking.nlSchokland dient ook als schuilplaats bij opkomend slecht weer. Bij storm zoeken schepen een toevlucht en gaan in het beschutte water aan de oostzijde van het eiland voor anker. Schippers komen dan aan wal voor wat boodschappen. Dat levert de Schokker bevolking een welkome bijverdienste op. Het eiland ligt als een soort natuurlijke golfbreker voor het vaste land van Overijssel. Bij zware noord-westerstorm zorgt het voor enige bescherming van het achterland.

Kwelgeest van de Zuiderzee
Vanaf 1600 komt vooral vanuit Amsterdam grootschalige internationale handel op gang. De houten zeeschepen van de VOC brengen ongemerkt de paalworm als verstekeling mee terug naar Nederland. Het weekdier blijkt zich hier zeer goed thuis te voelen. Als een onstuitbare plaag teistert de paalworm het Zuiderzeegebied. Met miljoenen tegelijk boren ze zich in de houten zeeweringen die de kust beschermen. Het paalwerk wordt volkomen ondermijnd. 

GPSwalking.nlBij storm breken grote palen af als luciferhoutjes. In de 18e eeuw is het eiland Schokland helemaal omringd door een houten paalscherm. Het wordt omschreven als 'een door paalrijen in den bodem der Zuiderzee vastgepend lapje grond'.

Vanwege de paalworm moet de zeewering voortdurend worden gerepareerd en vernieuwd. Een kostbare zaak. De bouw van stenen dijken weet uiteindelijk de opmars van deze kwelgeest van de Zuiderzee te stuiten.

Strijd tegen het water
Aan het eind van de middeleeuwen wordt Schokland een eiland in de Zuiderzee. Lange tijd wordt gesproken van de eilanden Ens en Emmeloord. Dit omdat het eiland bestuurlijk uit 2 delen bestaat. Pas in de 18e eeuw gaat het eiland verder onder de naam Schokland. 

GPSwalking.nlVanaf het ontstaan wordt Schokland steeds kleiner. Bij storm is het laaggelegen eiland een makkelijke prooi voor de golven van de zee. Vooral in de 17e en 19e eeuw moeten grote stukken land aan het water worden prijsgegeven. Historische kaarten laten het landverlies duidelijk te zien. 

Men tracht het eiland te beschermen met primitieve dijkjes van zeewier, houten paalschermen en stenen dijken. Het is een vrijwel hopeloze strijd. Steeds weer blijkt het onmogelijk de kustlijn te handhaven. Voortdurend worden stukjes van het eiland afgeknabbeld. In de 20e eeuw resteert nog een slechts smal strookje land van enkele kilometers lengte. 

Heren van Kuinre
In de middeleeuwen is Emmeloord, het noordelijk deel van het latere eiland Schokland, eigendom van de Heren van Kuinre. Ze hebben hun burcht in het noordoosten van de huidige Noordoostpolder. Het zijn geen vriendelijke heerschappen. Ze trekken zich weinig aan van autoriteiten en hebben vaak conflicten met omliggende steden. Vanwege zeeroverij zijn de ridders in de 14e eeuw een ware schrik voor de handelsvaart op de Zuiderzee. Het strategisch gelegen Emmeloord dient als uitvalsbasis voor hun strooptochten. Verder maken ze zich schuldig aan valsemunterij. Op Emmeloord staat enige tijd zelfs een eigen muntatelier.

GPSwalking.nlAan het eind van de middeleeuwen verkopen de Heren van Kuinre hun kasteel en overige bezittingen. Ze verlaten hun woonplaats en beproeven elders hun geluk.

Veenontginningen
In de middeleeuwen trekken mensen het veenmoeras in om het voor landbouw geschikt te maken. Vanuit het achterland worden percelen natte veengrond omringd met lage dijkjes en via sloten ontwaterd. Het is waarschijnlijk dat een groot gebied rond Schokland al voor de 14e eeuw in gebruik is als landbouwgrond. De boeren wonen op kleine woonterpen tussen de lage akkers en weidegronden.

GPSwalking.nlDoor de ontwatering begint de bodem geleidelijk te dalen. Tegelijkertijd is door zeespiegelstijging en land-afbraak de Zuiderzee ontstaan. De invloed van de zee wordt ook bij Schokland merkbaar. Stormvloeden en overstromingen slaan grote stukken van de gedaalde veengrond weg.

Tot 1450 is Schokland nog door een veenrug met het vasteland verbonden. Als die landverbinding aan de golven wordt prijsgegeven ontstaat een eiland in de Zuiderzee.

Door veenontginning heeft de middeleeuwse mens zelf meegeholpen aan het ontstaan van een eiland.

GPSwalking.nlEn dan zit het er op. Een schitterende wandeling staat op de GPS en camera. We vertrekken richting Urk. Ook een vroeger eiland dat ingesloten is door de Noord-Oostpolder. We dineren hier en lopen langs de haven waar vroeger veel meer bedrijvigheid was.

Wat moet het voor de mensen hier een grote verandering zijn geweest. Eerst afgesloten van de Noordzee door de Afsluitdijk en vervolgens opeen op het vaste land te liggen. Vissers die brodeloos worden, eilanders die opeens geen eilanders meer zijn. Het lijkt vandaag of het nooit anders is geweest.

Maar nog geen 100 jaar geleden was het helemaal anders. En die geschiedenis is facinerend. Voldaan gaan we weer richting caravan. Onze voorjaarsvakantie 2018 zit er bijna op. Morgen mogen we weer naar huis. Naar de zandgronden van Brabant.  

Hopelijk geniet u ook zo van deze bijzondere wandeling. 

Geraadpleegde websites:

POI's

  • Alternatieve Parkeerplaats N52.6465 E5.7726
  • Bezoekerscentrum N52.6478 E5.7686
  • Boerderijen als eilanden N52.6535 E5.7756
  • De Misthoorn N52.6568 E5.7795
  • De Zuidert/huis/waterput N52.6280 E5.7778
  • De zuidpunt N52.6206 E5.7722
  • Emmeloord N52.6556 E5.7813
  • Info N52.6334 E5.7774
  • Kerk van Ens N52.6202 E5.7733
  • Museumrestaurant Schokland/Middelbuurt/Restaurant N52.6343 E5.7775
  • Nationaal binnenvaartmonument N52.6542 E5.7789
  • Oude haven van Emmeloord N52.6564 E5.7812
  • Oude vuurtoren N52.6202 E5.7722
  • Schokland N52.6338 E5.7735
  • Start/finish/parkeerplaats N52.6364 E5.7773
  • Westelijke zeedijk N52.6289 E5.7695
Acties
Navigeer naar startlocatie Download (ZIP) Download (GPX) Bekijk kaart/tracks Bekijk de fotoserie Print wandeling tekst
Startlocatie

Reacties


Wij zijn benieuwd naar uw reactie. Wel hebben we een aantal spelregels waar we u even op willen attenderen

  • Alle velden moeten verplicht worden ingevuld.
  • Uw reactie wordt pas na goedkeuring zichtbaar in de lijst ervaringen.
  • Uw e-mail adres niet wordt getoond op de site.
  • De webmaster behoudt zich het recht uw tekst aan te passen.
  • Het is niet toegestaan email-adressen, enige weblinks of schuttingtaal in de tekst op te nemen. Bij veelvuldig misbruik kan u de mogelijkheid van opslaan worden ontzegd.
  • Als u ons een link wilt doorsturen dan a.u.b. per email.
  • English texts will not be accepted. All input needs to be approved by the webmaster on forehand before be visible on this website. So save yourself the trouble.