Biezenmortel - Leemputten

Korte beschrijving

Enige tijd geleden kregen we namens Brabants Erfgoed een lezing en rondleiding op Landpark Assisië. Een door de Broeders Penitenten opgerichte instelling ter verzorging van mannelijke verstandelijk gehandicapten. Nu ondergebracht onder de Stichting Prisma in Biezenmortel. We raakten gecharmeerd door de lieve sfeer die hier heerst. “We zouden hier een keer een wandeling moeten uitzetten”, was ons commentaar.

Al rondkijkend in de omgeving vallen de grote waterpartijen op. Overblijfselen van leemwinning voor de Udenhoutse Steenfabriek. En zo komt onlangs een tweede aanleiding bij ons binnen wanneer Brabants Landschap als nieuwe eigenaar van de Leemputten – ook wel als Leemkuilen aangeduid - een wandeling gaat aanbieden. Deze twee items gaan we nu combineren.

In de tijdspanne van honderd jaar zijn zowel de organisatie rond de gehandicaptenzorg als de productie van bakstenen zodanig gewijzigd dat het interessant wordt om een nieuw beeld te vormen. Dat gaan we doen tijdens deze korte wandeling van 8km.

Heel veel plezier toegewenst. Fijne wandeling.


Kenmerken
Startpunt: Biezenmortel: P Heusdensebaan
Startlocatie: Noord-Brabant , Nederland
Co├Ârdinaten N51.603000 E5.184000
Afstanden: 8 km
Type: Bos, Cultuur, Ven
Begaanbaar: Goed
Rolstoel: Niet toegankelijk
Honden: Aangelijnd
Horeca: Halverwege
Gelopen op: 28-10-2019

Route informatie

Een GPS wandeling van 8 km bij Biezenmortel.
De paden op deze wandeling zijn goed begaanbaar.
Van deze wandeling is zowel een Track als een WPT-Route beschikbaar.
Een horecagelegenheid komt u halverwege tegen.



Langere beschrijving

GPSwalking.nlSTART/FINISH/PARKEREN N51 36.194 E5 11.016
We starten op de Parkeerplaats nabij de kruising met de N65 aan de Heusensebaan (5) Biezenmortel. Op diverse plaatsen langs de route is parkeren mogelijk. Wij kiezen deze om zo tegen lunchtijd bij Lokaal 12 te zijn.

We volgen de Haarensebaan. Links en rechts zien we de waterplassen, ontstaan door afgraving van de leem voor de steenbakkerij.

Leemafzetting N51 36.185 E5 10.724
Tijdens de IJstijden is het noordelijk gebied van Europa bedekt met een dikke zware laag ijs die de diepbevroren ondergrond verpulvert. Met de terugtrekkende beweging van het ijs komt die verpulverde grond bloot te liggen en onder invloed van noorden winden wordt het zand en stof weggeblazen.

GPSwalking.nlDe groffe zandkorrels worden het eerst afgezet, het fijnere stof wordt verder weggeblazen. De zandkorrels vormen de Brabantse zandgronden en het stof kennen we als de löss, de kleiachtige grond in Limburg en midden-Europa.

Dit zandstof wordt later weer door rivierwater naar het noorden meegevoerd en tussen de traagstromende laaglanden en tussen de zandduinen weer afgezet als bezinksel. Daardoor ontstaan lagen met fijne klei, die we leem noemen.

De leemlaag ligt hier een tot anderhalve meter diepte. We zien die laag rechts als de bleke laag aan de rand van het water.

GPSwalking.nlSteenfabriek D’n Oude N51 36.107 E5 10.605
Bartje de Rooij en Willem Weijers zijn twee goeddraaiende aannemers uit de omgeving van Udenhout en rond 1888 klagen ze over de slechte kwaliteit van de Belgische bakstenen. Nou weten ze dat op anderhalve meter onder de grond een goede leemlaag ligt.

De twee spannen samen en starten een steenfabriek in Udenhout. Ze kopen grond van de oude Perwijshoeve bij de molen, gelegen tussen de Kreitmolenstraat en de Heusdensebaan.

Bartje is de handelsman en Willem de technische man. Ze bouwen een zeer moderne fabriek met de nieuwste ovens en technieken. Dat draait een tijd goed als steenfabriek Wijers en later als Steenfabriek Udenhout. Bartje begint rond 1900 een eigen minder moderne fabriek onder de naam Sint Joseph.

FGPSwalking.nlusies en overnames N51 36.439 E5 10.374
Rond 1918 komen ze inliquiditeitsproblemen omdat de klanten veel te laat – of niet – betalen. Weijers stopt.

Anderen nemen het bedrijf over en in 1929 worden beide fabrieken weer samengevoegd tot één groot bedrijf met vijf ovens en kilometerslange drooghutten. Jaar op jaar stijgt de productie en rond 1965 levert de fabriek wel 110 000 stenen per dag.

Daarna volgen saneringen en overnames en worden het eerder beleggingen dan investeringen. Het gevolg is een terugval in efficiëntie en rendement en zoals zo vaak moet daarna de fabriek sluiten. Het is 1992.

Leem verwerking N51 36.584 E5 10.240
De leem wordt al gauw machinaal afgegraven en op kipkarretjes over smalspoorlijntjes naar de fabriek vervoerd. De sporen liggen op deze dijken en langs de gegraven kuilen.

GPSwalking.nlDe leem wordt op verschillende manieren verwerkt. Bij handmatige verwerking worden handvormstenen – herkenbaar aan de onregelmatige oppervlakken - aangemaakt. In een houten bak of raam met 6 of 7 openingen ter grootte van de baksteen, wordt een homp klei gegooid, aangedrukt tot de mal goed gevuld is en dan afgestreken, omgegooid en gelost uit de mal en te drogen gelegd.

Bij machinale vervaardiging worden de hompen klei in vormen gegooid, aangeperst en na lossing te drogen gelegd. Maar ook een extrusiemachine wordt toegepast, waarbij de klei continu uit een persopening geperst wordt, zoals bij een worstmachine. Die lange streng wordt op een bepaald formaat gesneden tot baksteenformaat en naar de naar de drogerij gevoerd.

GPSwalking.nlDrogen en bakken N51 36.565 E5 10.283
Dat drogen gebeurt in de open lucht, onder een afdak met veel ventilatie of later in droogkamers, waardoorheen hete restwarmte van de ovens geblazen wordt. Het drogen is nodig om te voorkomen dat er te veel vocht in de leem achterblijft, maximaal 2%, voordat de vormeling wordt gebakken. Is de steen te nat in de oven, dan zorgt het vocht voor scheuren en barsten in de steen. Drogen is een nauwkeurig gecontroleerd proces dat wel 30 uur duurt.

Daarna gaan de stenen de ovens in en worden gebakken. Eerst een opwarmperiode tot 573 graden C, waarbij de kristalstructuur van het zand wijzigt. Daarna volgt de stookperiode van 1000 tot 1200 graden, waarbij sintering plaatsvindt. Dan volgt een gecontroleerde afkoeling tot 100 graden. Het hele bakproces duurt 2 tot 3 dagen.

IJzerhoudende klei bakt rood, kalkhoudende leem bakt geel en hoe hoger de temperatuur hoe paarser de kleur wordt.

Zo ontstaan de bakstenen. Zie http://www.joostdevree.nl

GPSwalking.nlBrabants Landschap N51 36.500 E5 10.245
Nu is de steenfabriek niet meer. Maar het hele gebied zelf is overgedragen aan Brabants Landschap. De 90 hectaren zijn nu beschermd als natuurgebied en dient als ecologische verbindingszone tussen de Brand, Drunense Duinen en de Oisterwijkse Vennen.

Het bijzonder natte gebied kent daarom veel waterminnende planten en dieren. Zoals de kamsalamander en de drijvende waterweegbree. Verder zien we ook de moeraswolfsklauw, pilvaren, teer vederkruid en moeraswederik. De vinsalamander en de boomkikker komen hier ook voor.

Maar vooral veel vogels zoals de aalscholver, oeverzwaluw, kleine plevier, oeverloper en groenpootruiter. Vooral bij de tweede plas – niet ontstaan uit leemafgraving, maar uit zandwinning voor de snelweg – biedt een vogelkijkscherm een prachtig zicht op de vele vogels in op en rond het water.

GPSwalking.nlNieuwe natuur N51 36.530 E5 10.324
Ook op de grond van de voormalige steenfabriek ontstaat bijzondere natuur. We lopen rond over de verlaten vlakken, nu als betonnen vloeren die aangeven hoe ooit de fabriek was uitgelegd.

De plaats van de drooghutten en de ovens en op sommige plaatsen de nog resterende spoorlijnen zijn terug te vinden op het grote terrein. Op het puin en op de resten van de fabriek ontwikkelt zich nieuwe natuur die goed gedijt in een stenige omgeving. Ruderale natuur noemt Brabants Lanschap dit.

In het enige overeind gebleven gebouw met mooi metselwerk – het diende als demo-gebouw voor de verkoop van de stenen – zetelt nu de natuurstichting en toont opgezette dieren en de doelsteling van Brabants Landschap. Op het terrein zijn sporen van de das te vinden en zijn in de ochtend reeën te zien.

GPSwalking.nlZo is de hectiek en de drukte en lawaai van de steenfabriek omgeplooid tot de stilte van de natuur met fluitende vogels en kwakende kikkers.

Een soortgelijke metamorfose gaan we ook zien als we verder wandelen, de steenfabriek achter ons laten en overstappen naar de verzorgende handen van het Landpark Assisië.

Althans, zo heette het vroeger. Nu onder Stichting Prisma heet Assisië na de fusie Locatie Biezenmortel.

Hoe is dat zo gekomen?

Hooghout N51 36.686 E5 10.981
We gaan terug naar 1309 als de Lieden van Haaren van de Hertog van Brabant een landgoed verkrijgen tussen Brabantshoek en de Gijselsestraat. Gedurende de volgende 100 jaar gaat het goed over van Jan naar Wouter en zijn zoon Henrik van Haren.

GPSwalking.nlIn 1408 wordt het overgenomen door Brusten van Oisterwijk en wordt het landgoed in tweeën opgedeeld. De helft aan het Hooghout versnippert en het andere deel houdt na de verkoop de oorspronkelijke naam Hoeve het Hooghout. Het is rond deze hoeve waar later Assisië zal ontstaan.

Zie https://wikimiddenbrabant.nl/Hooghout.

Oprichting Assisië N51 36.857 E5 10.837
In 1901 kopen de Broeders Penitenten van Huize Padua bij Boekel een stuk grond van 45 hectare waarop een complex voor mannelijke verstandelijk gehandicapten wordt gebouwd onder de naam Huize Assisië. Dat gaat niet zomaar. Nee, per Koninklijk Besluit van 21 juli 1902 krijgt men de vergunning “voor de oprichting van een gesticht voor idioten” – zo benoemde men het toen - onder een aantal voorwaarden.

GPSwalking.nlEen nieuw complex voor maximaal 200 idioten en Binnenlandse Zaken bepaalt dat er een administratiegebouw, vier paviljoenen en een aantal dienstgebouwen moeten komen.

In 1903 wordt het eerste paviljoen, later Vincentius genaamd, en een administratiegebouw gebouwd door aannemer Weijers uit Tilburg. Juist, de broer van de grondlegger van de Udenhoutse Steenfabriek.

Broeders Penitenten gehandicaptenzorg N51 36.896 E5 10.884
De broeders Penitenten, zijn vernieuwers in de zorg zonder dat ze dat bewust nastreven. Zij zien de zorg voor mensen met een beperking namelijk niet als iets bijzonders. Het past bij hun levens- en geloofsovertuiging. Juist dat maakt hen bijzonder gewoon.

GPSwalking.nlNaast het beschermen en verzorgen, gaan de broeders 'hun' jongens ook opvoeden en onderwijzen. Ze ontdekken de toegevoegde waarde van arbeid voor mensen met een beperking. Zij gaan hiermee in zekere zin tegen de tijdsgeest in. Dat verwacht niemand van hen. Ze zijn ervan overtuigd dat het goed is.

Ook geven ze onderwijs, maar in 1922 besluiten ze om dat over te gaan laten aan bevoegde leerkrachten in de nieuw op te richten R.K.-school voor BLO (Bijzonder Lager Onderwijs) en zijn zo de eerste aan een inrichting verbonden BLO-school in Nederland.

Het is in deze voormalige BLO-school dat we zullen lunchen/pauseren onder de naam Lokaal 12.

GPSwalking.nlMaatschappelijke Omwenteling N51 36.896 E5 11.098
Dan in de jaren ’60 van vorige eeuw volgt een omwentelng in de geloofsbeleving van de gemeenschap. Onderwijs, ziekenzorg, maatschappelijke ondersteuning worden vooral onttrokken aan de godsdienstige sfeer en geplaatst onder algemene maatschappelijke structuren en begeleiding.

De belangrijkste gebeurtenis in dit verband is in 1968 de invoering van de AWBZ, de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten. Elke zwakzinnige – zo worden ze in die tijd genoemd - heeft, los van het inkomen van zijn ouders, recht op een volledige vergoeding van het verblijf in de inrichting.

De Overheid krijgt de verantwoordelijkheid voor de financiële situatie van de zorginstellingen. Zo komt er meer geld voor gebouwen en wordt er meer deskundig personeel aangetrokken.

GPSwalking.nlNieuwe Leefwereld N51 36.861 E5 11.168
Voorheen maken in Assisië broeders en medici de dienst uit die minder oog hebben voor de ontwikkeling van de bewoners. De nieuw aangestelde orthopedagogen, psychologen en activiteitenbegeleiders leggen meer nadruk op de ontwikkelingsmogelijkheden van de verstandelijk gehandicapten – zoals ze nu heten. Zij proberen door opvoeding het niveau van de bewoners te handhaven en te verbeteren. De mogelijkheden van mensen met een handicap komen centraal te staan.

De grote slaapzalen worden verleden tijd en er komen kleinere huiselijk ingerichte wooneenheden. Vanaf halverwege de jaren zeventig hebben veel cliënten met een lichtere handicap het instellingsterrein verlaten om in gewone huizen in de wijk te gaan wonen.

Daarnaast blijven steeds meer verstandelijk gehandicapte kinderen bij hun ouders wonen, eventueel met begeleiding vanuit instellingen als Assisië. De integratie in de samenleving is op gang gebracht. In 1996 fuseren Assisië en Stichting Accent tot Stichting Prisma. Assisië heet na de fusie Locatie Biezenmortel.

IGPSwalking.nln 1996 verhuist een groep van zesennegentig bewoners naar Raamsdonksveer. Het project past in de gedachte van een zekere mate van zelfstandigheid voor de bewoners, gekoppeld aan de mogelijkheid gebruik te maken van de specialistische hulp van Assisië.

In de jaren na de fusie wordt het steeds rustiger op locatie Biezenmortel, zowel wat betreft inwoners (ooit 650, nu 270) als ontwikkelingen.

Volwaardig burgerschap betekent voor Prisma scheiding van de leefwerelden: ondersteuning, wonen, scholing, werk-/dagbesteding en vrije tijd. De uitdaging voor de toekomst ligt in de integratie van deze leefwerelden om te voorkomen dat mensen vereenzamen.

GPSwalking.nlOm dit te realiseren werkt Prisma zoveel mogelijk samen met andere partijen in de samenleving. Juist daarom mogen we hier wandelen en te gast zijn.

PAUZE N51 36.818 E5 11.188
Lokaal 12. Met deze kennis gaan we over het terrein, een oase van rust en natuur. We komen achter het hoofdgebouw – u mag er best omheen lopen – en langs de kapel, die ook niet meer die functie vervult, uit bij Lokaal 12, de voormalige BLO-school.

We zien de tegels in de gang. De lokalen zijn omgevormd tot een eenvoudig restaurant, eerder een bedrijfscantine, waar de bediening vooral eenvoud en liefde uitstraalt.

GPSwalking.nlHet is heerlijk om hier te zijn.

Vogelkijkwand N51 36.545 E5 11.223
Na de pauze is het niet ver meer. We verlaten het landgoed naar het zuiden. We nemen de zijweg naar de vogelkijkwand en genieten van de drukte op het water en het gekwetter op het eiland.

De aalscholverkolonie en de naar vis duikende futen. De plevieren lopen driftig op en neer. Deze grote plas is ontstaan als zandwinning voor de aanleg van de snelweg. Deze plas is wel 20 meter diep.

En zo keren we terug naar de parkeerplaats. De drukte van de verkeersweg verdrijft de stilte om ons heen.

We wensen je veel wandelplezier.

Startpunt

  • Start/finish/parkeerplaats Heusdensebaan (5) Biezenmortel N51 36.194 E5 11.016

Geraadpleegde websites

POI’s

  • Leemafzetting N51 36.185 E5 10.724
  • Steenfabriek D’n Oude N51 36.107 E5 10.605
  • Fusies en overnames N51 36.439 E5 10.374
  • Leem verwerking N51 36.584 E5 10.240
  • Drogen en bakken N51 36.565 E5 10.283
  • Brabants Landschap N51 36.500 E5 10.245
  • Nieuwe natuur N51 36.530 E5 10.324
  • Hooghout N51 36.686 E5 10.981
  • Oprichting Assisië N51 36.857 E5 10.837
  • Broeders Penitenten gehandicaptenzorg N51 36.896 E5 10.884
  • Maatschappelijke Omwenteling N51 36.896 E5 11.098
  • Nieuwe Leefwereld N51 36.861 E5 11.168
  • PAUZE Lokaal 12 N51 36.818 E5 11.188
  • Vogelkijkwand N51 36.545 E5 11.223
Acties
Navigeer naar startlocatie Download (ZIP) Download (GPX) Bekijk kaart/tracks Bekijk de fotoserie Print wandeling tekst
Startlocatie

Reacties


Wij zijn benieuwd naar uw reactie. Wel hebben we een aantal spelregels waar we u even op willen attenderen

  • Alle velden moeten verplicht worden ingevuld.
  • Uw reactie wordt pas na goedkeuring zichtbaar in de lijst ervaringen.
  • Uw e-mail adres niet wordt getoond op de site.
  • De webmaster behoudt zich het recht uw tekst aan te passen.
  • Het is niet toegestaan email-adressen, enige weblinks of schuttingtaal in de tekst op te nemen. Bij veelvuldig misbruik kan u de mogelijkheid van opslaan worden ontzegd.
  • Als u ons een link wilt doorsturen dan a.u.b. per email.
  • English texts will not be accepted. All input needs to be approved by the webmaster on forehand before be visible on this website. So save yourself the trouble.