Gemonde

Korte beschrijving

“Wat is het hier mooi!!!” Ik heb het vandaag wel tien keer gezegd. Het werd meteen bevestigd door Godelieve en Rob, bezig met hun dagelijks lokale rondje. Godelieve geeft me meteen het thema van deze wandeling: de Grond van Eerde vertalen we naar de “Bodem van Elde”. De leemlaag in de ondergrond van dit hoger gelegen gebied heeft een grote invloed gehad op de bewoners en de boerengemeenschap door de eeuwen heen. Want het is een puur boerenlandschap van akkers, weilanden, roodbont vee, grote stallen, mooie woonhuizen, luxe woonboerderijen en gazon, veel gazon rond de woning, in de bogaard of voor het paard. Het is een luxe om hier te mogen werken en wonen. Wat een vrijheid.

Gemonde is een dorpke met een open vrije bewoning. Daaromheen liggen verspreid kleine buurtschappen die we zullen passeren. We wandelen over smalle paadjes, ruime zandwegen en soms een stukje verharde weg. Met overal een ruim uitzicht; vergezichten afgebiest met rijen populieren in het zuidelijke deel en veel knotwilgen in het noordelijk deel van deze wandeling en altijd groen, groen versierd met alle kleuren bloemen in vele variaties. De vogels fluiten je om de oren.

Tot slot steken we een kaarsje aan in de Mariakapel in de kerk. De plaats waar we – voordat we aan de wandeling begonnen waren – al aangesproken worden door een kenner van het dorp. “Daar staat nog een oude grenspaal, en heb je die paalkapellekes gezien?” vult hij aan. Ja, het is ‘schon’ wandelen rond Gemonde.

Toen we aan deze wandeling begonnen, hadden we niet door, dat het zo interessant zou gaan worden. Fijn dat ik jullie gids mag zijn. Heel veel plezier toegewenst.


Kenmerken
Startpunt: Gemonde, bij kerk
Startlocatie: Noord-Brabant , Nederland
Coördinaten N51.620000 E5.357000
Afstanden: 12, 8 km
Type: Bos, Cultuur, Dorp, Open
Begaanbaar: Goed
Rolstoel: Niet toegankelijk
Honden: Aangelijnd
Horeca: Niet aanwezig
Gelopen op: 03-05-2020

Route informatie

Een GPS wandeling van 12 km bij Gemonde.
De wandeling is in te korten tot 8 km.
Van deze wandeling is zowel een Track als een WPT-Route beschikbaar.
De paden op deze wandeling zijn goed begaanbaar.
Geen horeca onderweg, wel enkele bankjes.



Langere beschrijving

GPSwalking.nlStart/finish/parkeerplaats N51 37.193 E5 21.422
We starten op de Parkeerplaats bij de kerk van Gemonde. We zien dat de Mariakapel in de kerk geopend is. Tegen het einde zullen we een kaarske opsteken.

We starten de GPS op en maken een foto van het Info-bord. Onmiddellijk stop een auto. Een vriendelijke man geeft adviezen over de wandelingen rond Gemonde, en ’t bevrijdingsmonument en waar we een kaart kunnen kopen.

We leggen uit wat we gaan doen. “Interessant. Kijk dan daar eens naar de stokkapellekes en de grenspaal….” Vriendelijke adviezen.

Gemonde N51 37.202 E5 21.344
We beginnen in het dorp zelf. Klein, maar toch wel bijzonder omdat het op een vreemde manier is ontstaan. Gimnde”” zegt men hier. Een dorp in de gemeente Sint-Michielsgestel. Dat was vroeger anders, maar daarover later. De naam Gemonde komt in 698/699 al voor in een register in de Abdij van Echternach. Dat is heel oud. Dat komen we bij doorpen zelden tegen.

GPSwalking.nlGeschreven als Datmunda, uitgesproken als Gaimunda, eindigend op ‘mond’, hetgeen betrekking heeft op de ligging op een landschappelijke hoogte. En inderdaad, nu nog ligt de plaats op een hoogte van 6 tot 7,5 meter boven zeeniveau, terwijl aan de andere kant van de Dommel – Golfbaan en Wilhelminapark – op 4 tot 5,5 m ligt. Die hoogte, dat wordt interessant.

Geologie Cultuurbepalend N51 37.260 E5 21.453
Het huidige dorp is ontstaan uit vier gehuchten, die elk deel uitmaakten van een andere gemeente: Boxtel, Sint-Michielsgestel, Schijndel en Sint-Oedenrode.

Intussen kennen we veel meer buurtschappen: De Hogert, Wielse Hoeven, Kaatse Hoeve, Hezelaar, Wielse Kamp, Vier Gemalen, Oetelaar, Hermalen, Besselaar en misschien Bodem van Elde.

GPSwalking.nlIn 1314 geeft Hertog Jan III van Brabant de zogenaamde Bodem van Elde uit. Een in die tijd moerassig en onbewoonbaar gebied. Het gebied werd verdeeld onder vier heren.

Dat is zo gebleven totdat de Fransen in 1802 de gemeentelijke structuur indeelden en het dorp onder de vier genoemde gemeenten werd verdeeld. Van één dorp was dus geen sprake.

Op het geologisch karakter van de Bodem van Elde zal ik nog dieper ingaan, omdat het zo bepalend is voor de omgeving, de cultuur en geschiedenis. Voordat we daar op ingaan kijken we even naar de kerk en de omgeving.

GPSwalking.nlSint-Lambertus kerk N51 37.184 E5 21.420
Deze kerk, naar ontwerp van Wolter te Riele, leerling van Pierre Cuypers, is gebouwd in 1924. Helemaal van baksteen. Maar zoals we al zagen werd het christendom hier al verkondigd voor 700, vermoedelijk door missionarissen vanuit Maastricht, waar Lambertus, die leefde van 638 tot 705, bisschop was. De eerste kapel stond waarschijnlijk op de kerkheuvel Den Hoogert. Opgravingen aldaar brachten ook resten van een 11e-eeuwse stenen kerk (!) aan het licht.

Na de sluiting in 1648 gebruikten de katholieken een tweetal schuurkerkjes. De oude kerk werd verwaarloosd en tijdens de Bataafse Republiek onder de Fransen teruggegeven. Die heeft men toen afgebroken en in het dorp werd met stenen van die oude kerk een nieuwe gebouwd tegenover het Twijnmeer met daarachter het kerkhof. Dat kerkhof ligt er nu nog, maar de kerk die ervoor stond is afgebroken omdat die te klein werd.

Dat leidde tot de nieuwe kerk tegenover de oude. Mooi dat de nieuwe kerk gebouwd kon worden, terwijl de oude nog dienst kon doen. We herkennen nu ook de naam van de Sint-Lambertus parochie, de Lambertusschool en Lambertusstraat. Zie http://rijksmonumenten.nl

GPSwalking.nlGrenspaal 1879 N51 37.211 E5 21.379
Op aanraden van die vriendelijke dorpsbewoner lopen we even richting de pastorie, een rijksmonument overigens, maar dat terzijde. Bij de pastorie staan twee kleine stokkapellen. We zullen die meer zien onderweg. Maar vooral bijzonder is de grenspaal. Onopvallend! Kan zo een paaltje van de waterleiding zijn. Maar nee, die onopvallende grijze steen is toch bijzonder.

Zeker nu we weten dat de gemeentegrenzen hier een rol hebben gespeeld in de vorming van het dorp. Deze grenspaal is een relict van de vele grenscorrecties en bestuurswisselingen die het kerkdorp Gemonde in de loop der tijd heeft ondergaan en geeft de scheiding aan tussen het grondgebied van Sint-Michielsgestel en Boxtel.

Op de paal opgericht in 1879 staan de namen van de burgemeester, wethouders en secretaris van Boxtel en Sint-Michielsgestel. De grenspaal is van kunsthistorisch belang wegens de detaillering en vanwege de zeldzaamheid van dergelijke gaaf bewaarde exemplaren. Om trots op te zijn dus.

GPSwalking.nlKerkhof N51 37.198 E5 21.477
Als we dan de rondwandeling beginnenzien we achter de voormalige smidse (?) het kerkhof liggen Aan het begin stond de oude kerk. Midden in het dorp ligt een kerkhof. Mooi ommuurd. Het is vreemd dat het kerkhof er nog ligt, want onder de invloed van de Fransen rond 1800 moesten alle kerkhoven uit de woonkernen verdwijnen.

Dat is hier toen niet gebeurd. Waarom niet, vragen we ond af. Weer die vierendeling van de overheidsstructuur. Daardoor ontbrak het aan een centrale aansturing. Dat heeft zich zelfs nog doorgezet tot in de Tweede Wereldoorlog; de klok in de toren van deze kerk is niet door de Duitsers omgesmolten.

Inmiddels weten we dat het huidige kerkhof ligt op de oude heuvel op Den Hogert. Inderdaad waar heel vroeger de eerste kapel/kerk stond. Er staat nu een nieuwe kapel uit 1959 uit oude stenen van de voormalige kerk: uiteraard een Lambertuskapel. Dat die begraafplaats daar ligt is ook misschien ook niet zo toevallig, want 500 meter verder bij de Wielsche Hoeven is een urnenveld uit de prehistorie aangetroffen.

GPSwalking.nlKiosk N51 37.197 E5 21.552
We komen maar niet het dorp uit. Bij de kiosk staan enkele werkers in oranje hesjes het parkje schoon te maken. Nou ja, ze rusten nu even en kijken vreemd op naar die snuiters, die met een mobieltje of zoiets rondlopen en maar foto’s maken. Zeggen wel vriendelijk goeden dag.

De kiosk zelf werd op 5 oktober 1946 in gebruik genomen door muziekvereniging Sint-Lambertus. Dertig jaar later, op 16 oktober 1976, brandde het bouwwerk af, maar is weer opnieuw opgebouwd. Helaas werd het niet goed onderhouden en verpauperde de kiosk. In 2010 is het bouwwerk als nieuw gerestaureerd en samen met de bijbehorende grond overgedragen aan de gemeente, die het nu in beheer heeft. Vandaar dat het nu wel bijgehouden wordt.

GPSwalking.nlVia de Akkerstraat en de Lariestraat, een van de oudste straten van het dorp, verlaten we langs de enorme houtopslag en voorraad het dorp.

De komende uren zitten we in het buitengebied dat helemaal ingericht is op de landbouw. Grote bedrijven, mooie boerderijen veel veeteelt en akkerbouw. We gaan op stap. Smalle paadjes tussen de weilanden met roodbont vee en de Beekse Waterloop voor de afvoer van het water. Dat hoger gelegen landbouwgebied vindt zijn oorsprong al 100 000 jaar geleden……

GPSwalking.nlBodem van Elde N51 37.273 E5 23.532
Hoewel de straatnaam Boden van Elde verder naar het oosten ligt, bespreken we dit onderwerp nu al om begrip van de bodemstructuur over te brengen. De eerste bodemlaag, die voor dit gebied van belang is, bestaat uit leem.

Deze Brabantse leem is onder de gehele gebied aanwezig op een diepte variërend van 40 cm tot ruim twee meter onder het tegenwoordige oppervlak. Dit verschil in diepte houdt verband met de dikte van de daarboven gelegen zandlagen. Deze leem is hier voor en tijdens de jongste ijstijd zo’n 12 000 jaar geleden door water en wind afgezet in een periode van enkele duizenden jaren.

GPSwalking.nlLater, in wat vriendelijker tijden, is deze leem door dooiwater gedeeltelijk verspoeld en daarna met een laag stuifzand toegedekt. Deze zandlaag, nogal afwisselend in dikte, is de huidige dekzandrug. Na de intreding van de dooi kon een toendra en later een berken bos groeien op deze bodem. Daar vanaf 9000 jaar geleden was het landschap ontstaan en groeide het langzaam dicht.

Daar waar het water vanwege de afsluitende leemlaag niet weg kon stromen ontstond een natte bodem en in bepaalde lagere kommen een moeras. Zo tussen de Aa in het oosten en de Dommel aan de westrand ligt het landschap tussen Sint-Michielsgestel tot aan Sint-Oedenrode dat bekend staat als de Bodem van Elde. Vernoemd naar Elde, een gehucht tussen deze wandelroute en Schijndel. Zie https://www.heemkundekringschijndel.nl

GPSwalking.nlBeeksche Waterloop N51 37.568 E5 21.624
Maar dat moerassig landschap moet zijn water wel kwijt. Bij de Dommel en in het oosten via de Aa lukt dat wel. Maar hier op de tussenliggende hogere gebieden was in de middeleeuwen geen goede waterafvoer. De bodem bleef moerassig.

Nu voert een 20 km lange Beeksche Waterloop het water af. Met de bron ten noorden van het Vresselse Bos bij Nijnsel stroomt het door natuurgebied De Geelders, vandaar noordelijk van Gemonde naar de Genenberg – bij de witte windmolen – om voor Sint-Michielsgestel uit te monden in de Dommel.

In het kader van natuurherstel worden weer meanders aangelegd en maakt een vispassage het voor het bermpje (modderkruiper) mogelijk om stroomopwaarts te zwemmen. Als deel van de ecologische verbindingszone zijn kikkerpoelen aangelegd. Die zien we ook onderweg. Soms horen we ze ook. Zie https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/de-beeksche-waterloop.

GPSwalking.nlWindmolen De Genenberg N51 38.009 E5 21.451
De Genenberg is de naam van de opvallende witte windmolen. Deze ronde stenen korenmolen aan de rand van Sint-Michielsgestel werd in 1891 gebouwd. Het is een beltmolen uit 1841.

De molen heeft gemalen tot 1964; daarna is hij verbouwd tot woning. Van het gaande werk resteert nog een deel; alle maalwerktuigen zijn echter verwijderd. De Genenberg is wel draaivaardig. Een deel van de woning is in de molenbelt ingebouwd. De molen wordt bewoond en is niet te bezoeken, maar is wel een opvallende verschijning in het landschap.

GPSwalking.nlRendierjagers N51 37.721 E5 21.876
Er is al duizenden jaren bewoning in de omgeving van Gemonde. Ten noorden van Gemonde, bij de buurtschap Wielse Hoeven, werd een urnenveld aangetroffen. Fijne mensen zijn het geworden.

Toen na de IJstijd het parklandschap van berk en den zich ontwikkelde 9000 jaar geleden kwamen de eerst bewoners in deze streek. Geen vaste bewoners, maar zwervende nomaden, die zich bezig hielden met het jagen op rendieren, hun voornaamste voedselbron. Bij Sint-Oedenrode en Mariahout zijn voorwerpen gevonden die van hen afkomstig zijn.

RGPSwalking.nlond 5000 voor Christus werd het klimaat warmer en standvastiger en gingen de jagers zich meer permanent vestigen. Ze ontwikkelden grassoorten en granen, zaaiden in de losgewerkte grond en gingen vee houden. Door ijzer en brons te bewerken, spinnen en bakken van aardewerk werd het leven rustiger en stabieler.

Primitieve landbouw N51 38.133 E5 22.051
Die primitieve vorm van landbouw bracht rituelen met zich mee. In Drenthe bouwden ze hunebedden, maar hier werden de doden begraven in de grafheuvels en later, zoals we gezien hebben, in urnenvelden.

De grove den verdween uit het landschap en de berk en eik kwam daarvoor in de plaats. Veel hadden de bewoners niet nodig. Een stuk hogergelegen droge grond voor bewoning en akkers voor het graan, langs de rivier weilanden en elzenbroek, bos voor bouwhout, brandhout en geriefhout, soms veen uit de vennen en moerassen en op de hei haalt men honing. Het vee, enkele koeien, schapen en geiten gaven melk.

Met jagen en vissen hield men zich in leven. Langzaam ontwikkelde dat tot een vast bestaan.

GPSwalking.nlLandgoed De Denneboom N51 38.221 E5 22.652
Even een tijdsprong maken naar het heden. De rituelen van toen laten zich herhalen naar deze tijd toe. “Het landgoed ademt een serene, haast sacrale sfeer. Bezoekers komen hier tot rust en vinden troost in de natuur. Daardoor leent deze bijzondere plek zich uitstekend voor een crematorium”, aldus Pauline van Rijckevorsel.

De huidige eigenaren van Landgoed De Denneboom, familie Van Rijckevorsel, waren op zoek naar een nieuwe economische drager voor het landgoed. Belangrijkste voorwaarde in de zoektocht naar een geschikte kandidaat was dat het cultuurhistorische karakter van het landgoed bewaard blijft. Op het landgoed komt een crematorium en natuurbegraafplaats.

Het landgoed bestaat uit een Engels landschapspark, eiken- en beukenbos, kleinschalige akkers en weilanden. Daar kunnen we volop van genieten. De vele vogels fluiten ons om de oren. In de Wielse Kamp ligt het bijzondere heideveldje 't Creyspot.

GPSwalking.nlPachtboerderijen en gemeynt N51 38.101 E5 22.831
In de periode na Christus ontstond de echte vorm van gestructureerde landbouw. Na de Romeinen die hier enkele eeuwen hun cultuur brachten onstond een geordende samenleving. Dat leidde tot kerstening van de bevolking en de opbouw van christelijke gemeenschappen. Rond 1200 had Hertog Jan van Brabant Den Bosch ontwikkeld tot een versterkte nederzetting. Dat groeide uit tot een bevolking van 13 000 inwoners. Maar ook het in eigendom hebben van veel grond.

De grootgrondbezitter verpachtte zijn grond aan boeren voor een deel van de opbrengst. Steeds meer grond werd ontgonnen. Maar ook de gemeenschappelijk gronden werden benut. Zo gaf Hertog Jan III de Bodem van Elde uit als gemeenschappelijk te benutten grond, heide en moerassen, moeilijk te ontginnen.

GPSwalking.nlVier plaatsen rond Gemonde maakten gebruik van van deze gemeynt. De grenzen in een moerasgebied zijn natuurlijk niet erg duidelijk aan te geven. Tot hoevr mag je graven en je schapen laten grazen???? Er zal best wel onenigheid door ontstaan zijn….

Tegen het einde van dit Landgoed naderen we ’t Creyspot. Een bijzondere plek. Dat blijkt uit de boom met slierten van stof, een stokkapel enkele informatieborden en vooral een rustbank. N51 37.955 E5 23.017.

We kunnen hier picknicken. (op een half uur gaans vinden we verderop nog een bankje) Als we de tijd nemen dan kunnen we mogelijk de plantjes vinden die IVN natuurgidsen duiden in dit bijzonder stukje natuur. Een heerlijk rustmoment. We nemen delen van de tekst van IVN over.

GPSwalking.nl’t Creyspot IVN N51 37.959 E5 23.048
Tijdens een excursie van IVN ging de aandacht vooral uit naar de bijzondere planten die in dit natuurgebiedje te vinden zijn. We nemen de tekst over, maar de bijbehorende foto’s zijn te zien op https://www.ivn.nl. Kijk even mee. Met dank aan IVN.

Icoon van het natuurgebiedje ’t Creyspot (tussen Schijndel en Sint Michelsgestel) is wel de Klokjesgentiaan waarvan er toch, voor Nederlandse begrippen, veel staan te bloeien tussen de heide.

  • Zoals het Klein warkruid, ook wel bekend als duivelsnaaigaren. Een plant die volledig parasiteert op heideplantjes.
  • Iets liefelijker is de Ogentroost, waarbij de rode lijntjes op het kroonblad doet denken aan rode aderen van een ontstoken oog. Ogentroost wordt dan ook gebruikt bij oogklachten.
  • Echte guldenroede en Late guldenroede waarbij de eerste een ongewone verschijning is in het Brabantse.
  • Op de schrale heidegrond staan meerdere planten die hun mineralen niet op dezelfde manier vergaren als de planten bij u in de tuin. Kleine zonnedauw is er zo een; met de kleverige druppels op haar bladeren lokt ze insecten die dan blijven plakken. Met enzymen wordt het lijkje opgelost en worden de kostbare stoffen door de planten opgenomen.
  • Een totale verrassing was de Parnassia, een plant die met een beetje geluk te vinden is in de duinstreek. Maar ook in ’t Creyspot!
  • Moeraswolfsklauw. Een plant die ‘prehistorisch’ is te noemen en zich vermeerdert met sporen en niet met zaden.
  • Niet alleen leuke plantjes hebben ’t Creyspot gevonden maar ook de wolluizen. Tientallen pluisjes gekleefd aan grashalmen.

GPSwalking.nlWat fijn als je dit allemaal herkent als je in de natuur bent.

’t Creyspot N51 37.959 E5 23.048
’t Creyspot maakte oorspronkelijk deel uit van een groot oerbos. Vanaf de 13e eeuw wordt dit gebied geleidelijk gecultiveerd. Volgens mondelinge overlevering, die teruggaat tot de 19e eeuw, zou hier een heilige eik hebben gestaan.

De naam Creyspot, Crespot, Kreitspot, zelfs Krijgspot zou doen denken aan kraaispot, maar een herleiding naar kraaien heeft men niet kunnen vinden.

GPSwalking.nlKoortsboom N51 37.952 E5 23.009
2000 jaar geleden woonden hier de Kelten en Germanen. Om hun angsten en onzekerheden te verklaren werden aan diverse heiligdommen – heilige bronnen, heilige heuvels, heilige bomen – en rituelen bijzondere krachten, dikwijls geneeskrachtige krachten, ontleend. Het Christendom, dat rond 750 hier zijn intrede deed, kende andere heiligdommen en rituelen, dikwijls geënt op personen met een verklarende leefwijze die troost en geluk brachten.

Niet de (wilde) natuurkrachten zelf, maar de onderlinge verbondenheid van de liefde tussen de mensen werd de drijvende kracht. Eeuwenlang zette de kerk zich in om deze heidense gebruiken de kop in te drukken. Maar andere gebruiken kwamen er voor terug, zoals de Mariaverering in dit eenvoudige stokkapelleke. Paapse stoutigheden in Staats-Brabant noemden de protetstanten het.

In Meerveldhoven staat Maria ìn de H.Eik ìn de kerk. De boom hangt vol met devotiën zoals hier in deze koortsboom. Ter herinnering aan de H.Eik-cultus zijn in ’t Creyspot opnieuw een veldkapel opgericht. Maar ook als rustplek voor u, of als plek van overweging… toegewijd aan de H. Maria… als een voortzetting van het volksgeloof. Ter verlichting van ons gedachtengoed. Een mooie plek.

GPSwalking.nlGrenskaarten N51 37.811 E5 23.227
We gaan weer verder met de ontwikkeling in de middeleeuwen. Op 11 juni 1314 gaf Hertog Jan III van Brabant dus het gebruiksrecht van dit gebied gemeenschappelijk uit aan de inwoners van alle vier de omringende dorpen, dus: Boxtel, Sint-Michielsgestel, Schijndel en Sint-Oedenrode, ook buurtschap Kasteren van de gemeente Liempde kreeg rechten op de Bodem van Elde. In dit document werden ook de grenzen van het gebied vastgesteld, doch deze omschrijving was tijdgebonden en later niet meer eenduidig te interpreteren. Daarom zijn er landkaarten samengesteld en werden er grenspalen geplaatst. De kaarten dateerden uit 1650, 1757 en 1803. De beide oudste kaarten zijn verloren gegaan bij de brand in het gemeentehuis van Schijndel op 28 september 1944. Maar een grenspaal hebben we nog.

GPSwalking.nlGezworenen keuren N51 36.743 E5 23.556
Ook de oudste oorkonden, die in Boxtel bewaard werden, gingen verloren door toedoen van de troepen van Maarten van Rossum in 1543. Afschriften ervan waren echter nog in Brussel voorhanden, zodat de documenten opnieuw konden worden opgesteld.

Niet alleen vier dorpen kwamen hier samen, maar ook enkele grotere bestuurlijke eenheden, en wel het Kwartier van Peelland, het Kwartier van Oisterwijk en de Vrijdom van 's-Hertogenbosch.

Een aantal van die grenspalen zijn tegenwoordig nog steeds zichtbaar in het gebied. En polderen was ons niet onbekend. Dus om conflicten te vermijden en een goed gebruik te waarborgen werden er acht gezworenen benoemd, uit elk dorp twee. Deze stelden regels op voor het gebruik. Dit werden keuren genoemd. Het gebruik betrof onder meer begrazing, turfsteken en het maaien van gras of het steken van heideplaggen. Niettemin was er af en toe sprake van conflicten aangaande het eigendomsrecht van het gebied. Dat leidde niet tot vechtpartijen, maar er zal werd hard gediscussieerd zijn.

GPSwalking.nlHout en Pootrecht N51 37.851 E5 23.343
Dat er veel hout aanwezig geweest moet zijn verraden alle perceelnamen eindigend op el en lo, laar en hout bv. Elde, Elschot, Loo, Oetelaar, Geerlaar [de latere Geelders], Boekelaar, Lankelaar, Houterd en Lieshout.

In 1465 wordt op 18 juli door Philips van Bourgondië een pootkaart uitgegeven en werd aan Schijndel het pootrecht verleend, waardoor de inwoners werd toegestaan om binnen de in 1309 aangegeven grenzen, op hun erven allerlei bomen te planten tot een lengte van 40 voeten of ca. 12 m. Ze kunnen die bomen als ze dat willen zelf kappen en er weer nieuwe voor in de plaats zetten. Ze kunnen ze zelf gebruiken of verkopen.

Hier stond wel tegenover dat ze aan de hertog de zgn. houtschat moesten betalen, een vorm van belasting. Van dat pootrecht is driftig gebruik gemaakt zodat langs alle wegen een, twee soms zelfs drie rijen bomen werden geplant. Rekent men daar men alle heggen nog eens bij rondom alle akkers en beemden, dan is het landschapsbeeld heel bijzonder geweest en Gemonde heeft hiervan gelukkig veel weten te behouden. In de Bodem van Elde kreeg men al in 1462 dit pootrecht. We zien dit steeds terug op de meeste wegen. Veel lanen met populieren, maar ook veel eiken.

GPSwalking.nlKnotwilgen een bepalende factor N51 37.738 E5 23.683
Wat ons opvalt aan de noordkant van deze wandelingen zijn de duizenden knotwilgen die we overal aantreffen. Ze duiden op nattige ondergrond. Ze bieden beschutting tegen de felle zon, harde wind en slagregens. Een andere werking is dat ze met hun wortels de slootkanten extra versteviging geven en plantengroei afremmen.

Ze blijken ook goede broedplaatsen te zijn voor bepaalde vogelsoorten als de heggenmus, de rietgors en de tjiftjaf. Ook torenvalken, bosuilen en steenuilen kan men er aantreffen. Wat te denken van muizen, wezels en vleermuizen. De knotwilgen kunnen een respectabele leeftijd bereiken.

Om de 4-6 jaar dienen ze geknot te worden. Ieder jaar maakt de wilg aan het uiteinde van de stam nieuwe dunne scheuten, wilgentenen genoemd. Doordat er jaarlijks meer scheuten bij komen, wordt de bovenzijde van de boom steeds dikker, waardoor zich als het ware een ‘knot’ vormt, vandaar de naam knotwilg. Zie https://schijndelwiki.nl

GPSwalking.nlCanadese populieren N51 37.585 E5 23.962
Al even karakteristiek voor het buitengebied is het grote aantal populieren of ‘canadassen’, in de volksmond ‘canidassen’ genoemd. De populier behoort tot de wilgenfamilie. Anders dan de naam doet vermoeden is de boom in Frankrijk ontwikkeld rond 1750 uit een kruising van de zwarte populier en de Amerikaanse populier. De populier met zijn witachtig, buigzaam en taai hout was geliefd bij klompenmakers. Deze heeft zacht en licht hout, dat zich prima leende om te snijden. Ook als bouwhout voor binnenwerk was het nogal gewild.

Als brandhout bleek het minder geschikt, want het brandde snel en gaf in wezen weinig warmte af. Voor lucifers was dat dan weer een voordeel. Een ander voordeel van de Canadese populier was de snellere groei in vergelijking met de inlandse populier, maar ook het kwaliteitsgehalte. Vooral op de Gemondse leemhoudende gronden gedijt de canada bijzonder goed.

De groeitijd bedraagt ca. 20 jaren en dan kan de stam in hoogte variëren van 7 tot 14 meter. In de bloeitijd – mei, juni – barsten de vruchten open, waarbij een zaadpluis vrijkomt, soms in zo grote hoeveelheden dat het lijkt te sneeuwen. Voor sommige mensen heel irritant als ze daar allergisch voor zijn. De blaadjes zitten op een lange stengel waardoor ze kunnen draaien in de wind. Ze ruisen vandaar ook de bijnaam ratelpopulier.

GPSwalking.nlElderbroek N51 36.966 E5 23.868
Het ‘bos van Elde’ is uit 1293 bekend. Het Elderbroek is een natuurgebied, vernoemd naar de nabijgelegen buurtschap Elde. Het bestaat uit een broekgebied waarop, na ontginning, populieren op rabatten werden aangeplant. Geleidelijk aan ontstond een ondergroei van vooral vogelkers.

Het gebied en de omgeving ervan zijn groeiplaatsen van slanke sleutelbloem en gulden boterbloem, maar ook eenbes en bospaardenstaart worden er aangetroffen. Vogels die in het gebied voorkomen zijn havik, houtsnip, tjiftjaf, fluiter en grote lijster. Het Elderbroek maakt deel uit van het natuurgebied Het Groene Woud. Op de leemhoudende grond is het een nat broekbos. Achter het bos ligt het gehucht Elde.

GPSwalking.nlOntginningen N51 36.778 E5 23.075
De inwoners van de vier dorpen mochten hun graan laten malen op de Kasterense Watermolen. In 1806 kwam er echter een wet waarin iedereen verplicht werd zijn graan in de eigen woonplaats te malen.

Omstreeks 1800 ontstonden plannen voor ontginning van de Bodem van Elde. Geleidelijk aan werd dit gebied in bijna zijn geheel ontgonnen, alleen De Geelders en Elderbroek zijn er aan ontkomen.

Vlak na de Tweede Wereldoorlog is De Geelders nog bedreigd geweest door een boerencoöperatie uit Nistelrode, die de bomen wilde kappen en het gebied wilde omzetten in cultuurland. Ingrijpen van de Tweede Kamer onder andere door Jhr. Dr. M. Marinus van der Goes van Naters was nodig om het gebied te redden, mede nadat de boskampen Savendonk en Buitenkamp binnen de Bodem van Elde alsnog ontgonnen waren.

GPSwalking.nlDalachtige laagten N51 36.847 E5 22.993
We hebben al eerder gewezen op de hoogtelijnen op de kaarten. Als men kijkt op de topografische kaart dan valt het op dat de hoogtelijn van 7 meter vele malen rondom Gemonde instulpingen vertoont, die duiden op dalachtige laagten. Al deze dalen zijn duidelijk zichtbaar. Laat je echter niet misleiden door verhoogde bolle akkers. Akkers die door de eeuwen heen zijn opgehoogd met mest, stro en heideplaggen uit de potstal van de boerderijen. Deze akker is te herkennen aan de zandweg die een stuk lager ligt dan de akker zelf.

Het omgekeerde zien we ook. De vele steeg en dijknamen maken duidelijk, dat er wegen op het veen zijn aangelegd en dat men door ophoging van die wegen de inklinking van het veen voorbleef. Deze nu wat verhoogde wegen (stegen, dijken) getuigen van een veenverleden. Dit soort dalen zijn dus eigenlijk een veenindicator. Deze dalen alsook de stegen en dijken en het toponiem Borne wijzen terug naar die vroege periode met al dat oppervlakte veen.

GPSwalking.nlZandruggen N51 37.010 E5 22.876
Maar naast laagtes heb je dus ook hoogtes. Gemonde, gelegen op een uitgestrekte dekzandrug, bevindt zich mooi tussen de beekdalen van de Aa en van de Dommel. Op basis van de hoogteligging tot 8 meter boven NAP en in zuidwestelijke richting aflopend, mag men aannemen dat de oude akkers allemaal op deze dekzandrug gelegen hebben.

Op die dekzandhoogtes liggen dan ook de bolle akkers. Ook langs het Hermalen ligt een lange smalle dekzandrug. Het gebied wordt doorsneden door enkele waterloopjes. Afgaande op oude perceelsnamen met het element ‘woud’ mag verondersteld worden dat er in de vroeg-middeleeuwse periode zware eikenbossen hebben bestaan.

GPSwalking.nlBoerderijen N51 36.988 E5 22.570
We zien fraaie boerderijen langs deze route, ook al zijn er inmiddels veel moderne bedrijven aan gekoppeld met nieuwe ruime woonhuizen. Ze zijn tastbare herinneringen aan het agrarische bestaan van de bevolking.

Bij oude boerderijen dragen niet de zijmuren, maar hun gebinten of houtskelet het dak. Het zijn niet alleen de zware balkconstructies, maar ook de fraaie pen-gat-verbindingen die opvallen.

Zo’n gebint werd ter plaatse door de timmerlieden in elkaar gezet. Heel veel historische boerderijen kent men niet meer, maar die nog resteren op dit moment, zijn wel juweeltjes.

GPSwalking.nlWie rondkijkt zal de verschillende typen snel herkennen nl. kortgevelboerderijen, langgevelboerderijen, hoekgevelboerderijen, de krukhuisboerderij en tenslotte de sobere en bescheiden daglonerswoninkjes.

Daar tussenin treft men overigens veel nieuwbouwboerderijen aan, die vaak niets meer in zich hebben van het oude type. Dat we in een agrarische gemeenschap wandelen is duidelijk.

Ruime woning, veel groen en gazon eromheen en achterin grote tot zeer grote stallen, loodsen, schuren en vele landbouwmachines.

GPSwalking.nlOns Liev’ Vrouwke van het Groene Woud N51 37.051 E5 22.003
De Maria Gilde kapel is gebouwd door de Gemondse gilden, Sint Joris en Sint Catharina en Sint Anthonius en Sint Sebastiaan. In de kapel zijn vele kenmerken verzameld. Het Mariabeeld is vervaardigd door de Vughtse kunstenaar Charles Grips (1907-1955) uit de Beeselse kleiwarenfabriek St.Joris. De spiegel en de voet zijn uit populierenhout en eik.

Glas-in-loodramen van Tessie Toelen tonen de symbolen van de beide gilden. De altaartafel deed dienst in het voormalig Liduina-ziekenhuis van Schijndel. Het stenen kruis boven de gevel is gemaakt uit 12e eeuwse kloostermoppen van de eerste Gemondse kerk op den Hogert.

De beide medaillons zijn geschonken door Pastoor Goedhart. De klok is de voormalige angelusklok van Gemonde. Maria bloemkes rond de kapel. Voorwaar een mooi kapelleke.

GPSwalking.nlDe vier gehuchten N51 37.168 E5 21.903
Zo gaan we richting dorp. Het dorp Gemonde, dat te midden van dit gebied ligt, is gegroeid uit vier gehuchten die elk tot een andere jurisdictie behoorden, en dus tot een andere schepenbank. Niettemin maakte geheel Gemonde deel uit van de parochie van Boxtel, gecentreerd rond de ker met het kerkhof.

Na de afschaffing van het ancien régime en de vorming van moderne gemeenten in het begin van de 19e eeuw, liepen de gemeentegrenzen uiterst grillig door de kom van het dorp heen. Een grenspaal uit 1879 die zich midden in het dorp bevindt herinnert daar nog aan. Sinds 1 januari 1999 maakt Gemonde deel uit van de gemeente Sint-Michielsgestel.

GPSwalking.nlEn zo keren we terug naar de parkeerplaats in Gemonde. Terugkijkend is het vooral meer bijzonder dan we aanvankelijk dachten.

Na een wandeling met weidse uitzichten, beboomde lanen, mooie doorkijkjes en heerlijke paadjes en oude historie. Door de eeuwen heen heeft het landschap grote invloed gehad op de bewoners en de bestuurders. Vooral die vierendeling heeft zijn stempel gedrukt en een grote centrale kern voorkomen.

De wijken zijn als het ware heel royaal rondom het centrale bos opgebouwd. Hier wonen is ruim wonen. Het voordeel van het wonen op het platteland. Vereist echter ook veel onderhoud en werk. Je moet er hobby in hebben. Een paardje in de wei en een zwembad achterin, bloeiende planten, glad geschoren gazon. Als je hier woont, hoef je niet op vakantie in een caravan. Mooi en gelukkig Gemonde.

We steken een kaarsje op in de kerk. Mooie kerk trouwens.

Startpunt

  • Start/finish/parkeerplaats Kerk Gemonde N51 37.193 E5 21.422

Geraadpleegde websites:

POI’s

  • Gemonde N51 37.202 E5 21.344
  • Geologie Cultuurbepalend N51 37.260 E5 21.453
  • Sint-Lambertus kerk N51 37.184 E5 21.420
  • Grenspaal 1879 N51 37.211 E5 21.379
  • Kerkhof N51 37.198 E5 21.477
  • Kiosk N51 37.197 E5 21.552
  • Bodem van Elde N51 37.273 E5 23.532
  • Beeksche Waterloop N51 37.568 E5 21.624
  • Windmolen De Genenberg N51 38.009 E5 21.451
  • Rendierjagers N51 37.721 E5 21.876
  • Primitieve landbouw N51 38.133 E5 22.051
  • Landgoed De Denneboom N51 38.221 E5 22.652
  • Pachtboerderijen en gemeynt N51 38.101 E5 22.831
  • ’t Creyspot IVN N51 37.959 E5 23.048
  • ’t Creyspot N51 37.959 E5 23.048
  • Koortsboom N51 37.952 E5 23.009
  • Grenskaarten N51 37.811 E5 23.227
  • Hout en Pootrecht N51 37.851 E5 23.343
  • Knotwilgen een bepalende factor N51 37.738 E5 23.683
  • Canadese populieren N51 37.585 E5 23.962
  • Elderbroek N51 36.966 E5 23.868
  • Gezworenen keuren N51 36.743 E5 23.556
  • Ontginningen N51 36.778 E5 23.075
  • Dalachtige laagten N51 36.847 E5 22.993
  • Zandruggen N51 37.010 E5 22.876
  • Boerderijen N51 36.988 E5 22.570
  • Ons Liev’ Vrouwke van het Groene Woud N51 37.051 E5 22.003
  • De vier gehuchten N51 37.168 E5 21.903
Acties
Navigeer naar startlocatie Download (ZIP) Download (GPX) Bekijk kaart/tracks Bekijk de fotoserie Print wandeling tekst
Startlocatie

Reacties


Wij zijn benieuwd naar uw reactie. Wel hebben we een aantal spelregels waar we u even op willen attenderen

  • Alle velden moeten verplicht worden ingevuld.
  • Uw reactie wordt pas na goedkeuring zichtbaar in de lijst ervaringen.
  • Uw e-mail adres niet wordt getoond op de site.
  • De webmaster behoudt zich het recht uw tekst aan te passen.
  • Het is niet toegestaan email-adressen, enige weblinks of schuttingtaal in de tekst op te nemen. Bij veelvuldig misbruik kan u de mogelijkheid van opslaan worden ontzegd.
  • Als u ons een link wilt doorsturen dan a.u.b. per email.
  • English texts will not be accepted. All input needs to be approved by the webmaster on forehand before be visible on this website. So save yourself the trouble.